Từ biểu diễn nghệ thuật múa rối nước, rối cạn, trình diễn các làn điệu hát xẩm, ca trù, đến các lễ hội, làng nghề và không gian sáng tạo mới…, Hà Nội đang từng bước đưa kho tàng văn hóa dân gian vào đời sống đương đại thông qua du lịch và công nghiệp văn hóa.
Không chỉ tạo thêm sản phẩm du lịch, cách làm này đã khai thác "mỏ vàng" văn hóa truyền thống, nuôi dưỡng di sản, xây dựng thương hiệu Thủ đô sáng tạo và hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới.
Thêm một không gian sáng tạo văn hóa giữa lòng Hà Nội
Ngày 10/7, không gian văn hóa-ẩm thực CADAO Collective chính thức khai trương tại số 66 Tô Ngọc Vân, bổ sung thêm một địa chỉ trải nghiệm văn hóa mới trên địa bàn Thủ đô. Không gian được xây dựng theo hướng kết hợp nghệ thuật biểu diễn truyền thống với ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm, nhằm giới thiệu những giá trị văn hóa đặc trưng của Hà Nội tới công chúng và du khách.
Không gian quy tụ ba loại hình nghệ thuật tiêu biểu gắn với vùng đất Thăng Long-Hà Nội gồm hát xẩm, ca trù và múa rối nước, tái hiện những lát cắt khác nhau của đời sống văn hóa Hà Nội.
Tại không gian tầng 1, Phường rối Tây Hồ với chương trình biểu diễn kết hợp rối nước và rối bóng trên sân khấu thủy đình được thiết kế riêng, các tiết mục biểu diễn chủ yếu lấy cảm hứng từ các tích trò dân gian, nhưng được dàn dựng theo ngôn ngữ sân khấu hiện đại và được dẫn âm nhạc dân gian đương đại, mang đến cho công chúng những trải nghiệm mới mẻ, hấp dẫn.
Chương trình được sáng tạo, đổi mới liên tục với sự tham gia cố vấn bởi những nghệ sỹ có tiếng trong nghệ thuật múa rối như Nghệ sỹ Ưu tú Chu Lượng (nguyên Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Múa rối Thăng Long), Đạo diễn, Nghệ sỹ Ưu tú Bùi Quang Vân (Thạc sỹ Nghệ thuật Sân khấu, Giảng viên Đại học Sân khấu,...) cùng nghệ nhân, nghệ sỹ từ nhiều phường rối cổ truyền.
Ở không gian Ca trù Kinh kỳ, Giáo phường Ca trù Thái Hà với truyền thống nhiều đời gìn giữ loại hình nghệ thuật này đảm nhiệm các buổi biểu diễn thường xuyên, đồng thời hướng tới hoạt động truyền dạy nhằm góp phần đào tạo lớp nghệ nhân kế cận.
Trong không gian này, nghệ thuật ca trù được trình diễn theo lối hát chơi hào hoa, nhưng vẫn giữ nét hàn lâm, qua sự thể hiện các nghệ nhân gạo cội như: ca nương-Nghệ sỹ Nhân dân Thanh Hoài; kép đàn-Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Khuê; nghệ nhân trống chầu Nguyễn Quyết Thắng…
Không gian hát xẩm mang đến cơ hội để công chúng tiếp cận gần hơn với loại hình nghệ thuật từng gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa đất kinh kỳ xưa. Tại đây, công chúng không chỉ được lắng nghe những làn điệu xẩm dân dã do Nghệ sỹ Nhân dân Xuân Hoạch, cùng các nghệ nhân, nghệ sỹ như Tạ Hạnh, Trần Koóng...trình diễn.
Công chúng không chỉ được thưởng thức và trải nghiệm các loại hình nghệ thuật truyền thống hấp dẫn, mà còn có cơ hội trực tiếp trò chuyện, giao lưu với các nghệ nhân, tìm hiểu về lịch sử của loại hình nghệ thuật dân gian này, trải nghiệm và khám phá thêm về những nhạc cụ góp phần làm nên những giai điệu quyến rũ của loại hình nghệ thuật này như đàn đáy, trống chầu, nhị, phách, đàn bầu…
Song hành cùng nghệ thuật là không gian ẩm thực thủ công với thực đơn mới lạ, mang đến những trải nghiệm thú vị cho du khách.
Theo ông Tạ Trung Dũng, Giám đốc Nghệ thuật kiêm Chủ tịch Phường rối Tây Hồ, mục tiêu của CADAO Collective là tạo nên một không gian để các giá trị truyền thống tiếp tục được nuôi dưỡng và phát triển trong đời sống.
Êkíp thực hiện hướng tới sự tiếp biến văn hóa để tạo ra điểm đến mới mẻ, mang hơi thở thời đại và tạo nên tính cộng đồng cho các hoạt động văn hóa truyền thống. Với sự đồng hành của các nghệ nhân, nghệ sỹ và chuyên gia văn hóa, hành trình kế thừa và phát huy di sản sẽ được triển khai bài bản, bền vững và giàu sức sống.
Ông Nguyễn Hoàng Anh, Giám đốc Sáng tạo CADAO Collective cho biết, đơn vị lựa chọn cách tiếp cận bắt đầu từ nghiên cứu văn hóa, khảo sát thực địa và làm việc trực tiếp với nghệ nhân, người dân địa phương để phát triển các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật và ẩm thực.
Chính quá trình tìm hiểu từ "gốc" của di sản đã giúp đội ngũ sáng tạo có thêm chất liệu để hình thành những trải nghiệm mới, vừa tôn trọng giá trị truyền thống, vừa phù hợp với nhu cầu thưởng thức của công chúng hiện nay.
Chị Thu Hà, một người dân Hà Nội chia sẻ, chị thấy rất thú vị khi được xem các chương trình biểu diễn nghệ thuật tại không gian văn hóa này. Bởi không chỉ được xem các nghệ sỹ, nghệ nhân biểu diễn, chị còn có cơ hội tìm hiểu thêm về các loại hình nghệ thuật dân gian, mà trước đây chị ít có cơ hội tiếp cận…
Biến di sản thành nguồn lực của công nghiệp văn hóa
Nhiều năm qua, ở nhiều thành phố lớn, các không gian sáng tạo văn hóa, biểu diễn nghệ thuật truyền thống đã xuất hiện nhiều hơn. Tại Hà Nội, cùng với Nhà hát Múa rối Thăng Long "đỏ đèn" quanh năm, thu hút đông đảo khách quốc tế, những buổi diễn ca trù tại đền Quán Đế, chiếu xẩm ở đình Nam Hương hay sân khấu rối nước của nghệ sỹ Phan Thanh Liêm… đang góp phần đưa nghệ thuật dân gian đến gần hơn với công chúng.
Nếu trước đây nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống chủ yếu tồn tại trong các lễ hội, đình, đền hay sân khấu chuyên biệt thì hiện nay, việc đưa chúng vào các không gian sáng tạo, kết nối với du lịch, ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm đang mở ra thêm cơ hội để di sản tiếp cận công chúng một cách tự nhiên hơn.
Theo Tiến sỹ Lê Tuấn Anh, Khoa Quản trị du lịch và Ngôn ngữ quốc tế, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, văn hóa và du lịch có mối quan hệ cộng hưởng. Văn hóa không chỉ là tài nguyên mà còn là nền tảng tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn của điểm đến.
Muốn phát triển du lịch bền vững, cần chuyển hóa các giá trị văn hóa thành những sản phẩm, trải nghiệm đặc sắc, giúp du khách không chỉ tham quan mà còn cảm nhận được chiều sâu văn hóa của mỗi vùng đất.
Đây cũng là con đường để nâng cao thương hiệu điểm đến, xây dựng thương hiệu quốc gia và gia tăng sức mạnh mềm của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.
Việc hình thành những mô hình kết hợp giữa bảo tồn di sản với sáng tạo nghệ thuật, du lịch và dịch vụ văn hóa không chỉ tạo thêm sản phẩm phục vụ công chúng mà còn góp phần mở rộng không gian thực hành di sản.
Giáo sư-Tiến sỹ Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam nhấn mạnh, văn hóa dân gian luôn giữ vị trí nền tảng trong đời sống người Việt.
Chính những câu chuyện dân gian, lễ hội, phong tục, nghi lễ, nghệ thuật trình diễn và kho tàng truyền khẩu đã bồi đắp tinh thần yêu nước, ý thức cộng đồng, hình thành bản sắc văn hóa dân tộc qua nhiều thế kỷ.
Ngày nay, kho tàng ấy không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên đặc biệt cho phát triển công nghiệp văn hóa.
Việt Nam có hơn 8.000 lễ hội cùng hệ thống các loại hình nghệ thuật dân gian, làng nghề, ẩm thực và tri thức của 54 dân tộc anh em. Giáo sư-Tiến sỹ Lê Hồng Lý cho rằng, nếu biết chuyển hóa thành sản phẩm văn hóa sáng tạo, đây sẽ là "mỏ vàng" tạo nên bản sắc riêng cho công nghiệp văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập, là nguồn chất liệu quý và cũng là yếu tố tạo nên sự khác biệt của Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định, văn hóa phải trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và động lực phát triển đất nước; nhấn mạnh yêu cầu nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản văn hóa làm trung tâm để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. Tinh thần ấy đặc biệt có ý nghĩa đối với Hà Nội - nơi hội tụ lớp trầm tích văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Theo định hướng phát triển, Hà Nội ưu tiên phát huy giá trị hệ thống di sản, mở rộng các không gian sáng tạo, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa có lợi thế, từng bước đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới, đóng góp ngày càng lớn vào phát triển kinh tế-xã hội của Thủ đô.
Sự xuất hiện của những không gian như CADAO Collective không chỉ làm phong phú thêm đời sống văn hóa của Hà Nội mà còn góp phần đa dạng hóa các sản phẩm phục vụ du lịch văn hóa.
Đây là hướng đi được nhiều thành phố sáng tạo trên thế giới lựa chọn, khi giá trị của di sản không chỉ nằm ở việc lưu giữ ký ức quá khứ mà còn được phát huy thông qua những trải nghiệm đương đại, tạo sức hấp dẫn đối với công chúng và du khách.
Với Hà Nội, vùng đất có bề dày hơn một nghìn năm lịch sử cùng hệ thống di sản phong phú, việc hình thành thêm những không gian sáng tạo góp phần làm giàu hệ sinh thái văn hóa, đa dạng hóa các sản phẩm du lịch và nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa./.