Chiếc bút lửa trên tay nghệ nhân Võ Văn Tạng (sinh năm 1942, xã Thoại Sơn, tỉnh An Giang) chậm rãi lướt trên tàu lá thốt nốt đã ngả màu vàng sẫm. Dưới đầu bút, từng đường nét chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh dần hiện lên với gương mặt hiền từ, vầng trán cao, chòm râu bạc và ánh mắt bao dung.
Hơn 25 năm miệt mài với nghệ thuật vẽ bút lửa, người nghệ nhân ngoài 80 tuổi vẫn lặng lẽ "thổi hồn" vào những tàu lá thốt nốt mộc mạc, biến chất liệu bình dị của quê hương thành những tác phẩm nghệ thuật giàu cảm xúc.
Bén duyên với chất liệu của vùng Bảy Núi
Ở tuổi 84, đôi bàn tay của nghệ nhân Võ Văn Tạng vẫn thoăn thoắt đưa từng nét bút lửa mảnh như sợi tóc lướt trên nền lá thốt nốt. Hơn 100.000 bức tranh vẽ trên nền lá thốt nốt đã ra đời từ đôi bàn tay ấy, biến chất liệu mộc mạc của vùng đất Bảy Núi thành những tác phẩm nghệ thuật độc đáo.
Trước khi gắn bó với nghệ thuật tranh lá thốt nốt, ông Tạng có nhiều năm công tác trong ngành ngân hàng. Những năm làm cán bộ tín dụng, ông Tạng thường xuyên đi thẩm định hồ sơ vay vốn ở các phum, sóc của đồng bào Khmer.
Trong một chuyến thẩm định vay vốn ở vùng đất Tri Tôn, ánh mắt ông dừng lại trên những tàu lá thốt nốt khô có màu vàng tự nhiên, bề mặt mịn, dẻo, ít cong vênh theo thời gian.
“Lúc đó tôi cầm tàu lá thốt nốt đã ngả vàng lên ngắm và chợt nghĩ, nếu đưa chất liệu này vào hội họa sẽ tạo nên một sản phẩm rất riêng của vùng đất An Giang,” ông Tạng nhớ lại.
Từ những tàu lá thốt nốt khô mang về từ vùng Bảy Núi, ông tỉ mỉ cắt ghép thành tấm lớn, rồi thử vẽ bằng màu nước và màu dầu lên nền lá. Tuy nhiên, màu vẽ không bám chắc vào bề mặt lá, chỉ sau một thời gian ngắn đã phai nhạt. Những bức tranh không giữ được độ bền, làm mất đi vẻ mộc mạc, tự nhiên của lá thốt nốt.
Trong một chuyến tham quan Đà Lạt, ông thấy các nghệ nhân dùng bút lửa tạo hình trên gỗ thông. Những đường nét nâu sẫm hiện lên sống động dưới sức nóng của đầu bút. "Khoảnh khắc ấy, tôi biết mình đã tìm được lời giải cho việc vẽ tranh trên lá thốt nốt. Tôi nghĩ, nếu gỗ làm được thì lá thốt nốt cũng có thể làm được," ông Tạng nhớ lại.
Căn nhà nhỏ ở xã Thoại Sơn trở thành nơi thử nghiệm, ông mang hàng trăm tàu lá thốt nốt ra thực hành. Có hôm bút lửa quá nóng khiến cả chồng lá bị cháy đen; có hôm nét khắc quá nhạt khiến nhiều bức tranh phải bỏ đi.
Nhiều lần định bỏ cuộc nhưng niềm mong mỏi tạo nên các tác phẩm mang đậm dấu ấn An Giang đã tiếp thêm động lực để ông kiên trì theo đuổi.
Gần một năm tìm tòi và thử nghiệm, ông đã làm chủ được kỹ thuật vẽ bằng bút lửa trên lá thốt nốt. Với sức nóng từ đầu bút, những sắc độ từ vàng, nâu đến đen dần hiện lên trên bề mặt lá làm cho mỗi bức tranh trở nên sống động.
Từ những tàu lá thốt nốt quen thuộc của đồng bào Khmer, những bức tranh quê hương lần lượt ra đời. Từ đó, ông Tạng miệt mài biến những chiếc lá thốt nốt bình dị thành các tác phẩm giàu giá trị thẩm mỹ và bản sắc văn hóa.
Mỗi tác phẩm là một câu chuyện về quê hương
Đầu những năm 2000, sau khi nghỉ hưu, ông Võ Văn Tạng dành trọn thời gian để vẽ tranh bút lửa trên lá thốt nốt. Với ông, mỗi tác phẩm không chỉ là một bức tranh mà còn là cách gìn giữ hình ảnh quê hương trên chất liệu gắn bó với vùng Bảy Núi.
Để có nguồn nguyên liệu phù hợp, ông tìm đến các vùng trồng nhiều cây thốt nốt ở Tri Tôn và Tịnh Biên. Ông chọn những tàu lá non của cây khoảng 8 năm tuổi, thu hoạch vào đầu mùa nắng để có màu đẹp, dẻo và bền.
Lá sau khi mang về được phơi khô, ngâm nước phèn, tiếp tục phơi, cắt và ghép thành từng tấm tranh. Sau nhiều công đoạn xử lý, chỉ khoảng 20% diện tích lá đạt tiêu chuẩn để đưa lên bàn vẽ.
Theo nghệ nhân Võ Văn Tạng, vẽ bằng bút lửa đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Chỉ cần đầu bút quá nóng, chiếc lá sẽ bị cháy sém; ngược lại, nhiệt độ quá thấp sẽ khiến nét vẽ nhạt và thiếu chiều sâu. Vì vậy, trước mỗi đường bút, người nghệ nhân phải tính toán kỹ bố cục, ánh sáng và sắc độ để từng chi tiết hiện lên tự nhiên trên nền lá.
Những năm đầu, ông chủ yếu khắc họa phong cảnh vùng Bảy Núi An Giang như cánh đồng thốt nốt, núi Cấm, rừng tràm Trà Sư… Khi kỹ thuật ngày càng hoàn thiện, ông quyết định thử sức với thể loại khó nhất là tranh chân dung.
Theo ông, chỉ một thay đổi rất nhỏ ở ánh mắt hay khóe miệng cũng có thể làm mất thần thái nhân vật. Có những ngày, ông dành hàng giờ chỉ để hoàn thiện đôi mắt của một bức chân dung.
Đến nay, nghệ nhân Võ Văn Tạng vẫn không quên đêm hoàn thành hai bức chân dung đầu tiên về Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chủ tịch Tôn Đức Thắng.
“Tối hôm đó, tôi gần như thức trắng. Cứ đặt bức tranh xuống rồi lại cầm lên ngắm. Khi thấy gương mặt và thần thái của Bác Hồ, Bác Tôn hiện lên rõ nét trên nền lá thốt nốt, tôi biết mình đã đi đúng hướng. Từ đó, tôi càng tin rằng những tàu lá bình dị của quê hương hoàn toàn có thể trở thành chất liệu để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật mang giá trị riêng,” ông Võ Văn Tạng xúc động nhớ lại.
Những bức tranh vẽ trên lá thốt nốt của ông ngày càng được nhiều người biết đến và yêu thích. Nhiều cơ quan, đơn vị trên địa bàn An Giang chọn tranh của ông làm quà tặng, quà lưu niệm.
Nhiều kiều bào Việt Nam ở nước ngoài cũng mang các tác phẩm của ông giới thiệu với bạn bè quốc tế. Trong số hàng nghìn tác phẩm đã thực hiện, bức tranh Huy hiệu Đoàn là kỷ niệm khiến ông nhớ nhất.
“Đây là tác phẩm do Huyện ủy Thoại Sơn (cũ) đặt hàng để trao tặng Trung ương Đoàn. Để kịp hoàn thành tác phẩm đúng thời gian, tôi cùng các học trò gần như thức trắng đêm trong bảy ngày để miệt mài hoàn thiện từng chi tiết cho tác phẩm,” nghệ nhân Võ Văn Tạng chia sẻ.
Năm 2010, Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác lập cho nghệ nhân Võ Văn Tạng hai kỷ lục: “Nghệ nhân làm tranh bằng lá thốt nốt nhiều nhất Việt Nam” và “Bức tranh Di chúc Bác Hồ bằng lá thốt nốt lớn nhất Việt Nam.”
Đến nay, nghệ nhân Võ Văn Tạng đã cho ra đời hơn 100.000 tác phẩm, trong đó có hơn 50.000 tác phẩm chân dung về Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chủ tịch Tôn Đức Thắng.
Giữ nghề, giữ ký ức văn hóa vùng Bảy Núi
Mỗi ngày, trong căn xưởng nhỏ của nghệ nhân Võ Văn Tạng ở xã Thoại Sơn, tiếng bút lửa vẫn đều đặn vang lên khi lướt trên nền lá thốt nốt. Bên cạnh người nghệ nhân tóc đã bạc trắng, lớp học trò trẻ tuổi đang cẩn thận cắt lá, ghép nền rồi tỉ mỉ vẽ tranh.
Hơn 25 năm gắn bó với nghề, ông Võ Văn Tạng đã truyền nghề cho hơn 100 học viên. Nhiều người hiện vẫn gắn bó với xưởng tranh và có thu nhập ổn định từ nghề.
Gần 13 năm theo nghề, anh Nguyễn Văn Lắng cho biết, ban đầu anh chỉ muốn thử tìm hiểu cách vẽ tranh trên lá thốt nốt nhưng càng học, anh càng say mê, bởi mỗi bức tranh đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và đặc biệt là tình yêu nghề mà thầy Võ Văn Tạng luôn truyền dạy cho các học trò.
“Lúc mới học, làm hỏng không biết bao nhiêu bức tranh, chỉ cần lỡ tay cả bức tranh coi như phải bỏ. Những lúc nản lòng, thầy luôn kiên nhẫn hướng dẫn tôi cách cầm bút, điều chỉnh độ nóng đến tạo sắc độ cho từng nét vẽ. Nhờ sự tận tâm của thầy, tôi có thêm tự tin và gắn bó với nghề cho đến hôm nay,” anh Lắng chia sẻ.
Theo nghệ nhân Võ Văn Tạng, dùng bút lửa vẽ tranh trên lá thốt nốt không thể tẩy xóa như vẽ trên giấy hay vải. Chỉ cần một nét sai là có thể làm hỏng cả bức tranh nên người cầm bút phải thật tập trung và đặt cả tâm huyết vào từng đường nét.
Với ông Tạng, truyền nghề là gìn giữ một giá trị văn hóa của quê nhà. Bởi cây thốt nốt từ lâu đã trở thành biểu tượng của vùng Bảy Núi, gắn bó với đời sống và văn hóa của đồng bào dân tộc Khmer. Khi những tàu lá bình dị được khoác lên diện mạo mới bằng nghệ thuật, chúng không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn kể câu chuyện về vùng đất, con người An Giang.
Năm 2020, tranh bút lửa trên lá thốt nốt của nghệ nhân Võ Văn Tạng được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao của tỉnh An Giang và ngày càng được nhiều người biết đến.
Sản phẩm không chỉ khẳng định giá trị nghệ thuật mà còn trở thành một trong những món quà lưu niệm mang đậm bản sắc văn hóa địa phương. Nhiều du khách trong và ngoài nước khi đến An Giang cũng tìm đến xưởng tranh để trực tiếp xem nghệ nhân sáng tác và chọn mua những bức tranh độc đáo làm quà.
Chiều muộn, những tia nắng cuối ngày hắt qua ô cửa nhỏ của xưởng tranh, nghệ nhân Võ Văn Tạng vẫn lặng lẽ cầm chiếc bút lửa, tỉ mỉ hoàn thiện từng đường nét trên bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hơn 25 năm kể từ ngày bén duyên với lá thốt nốt, ngọn lửa trên đầu bút của người nghệ nhân vẫn bền bỉ cháy.
Không chỉ biến những tàu lá bình dị thành các tác phẩm nghệ thuật giàu giá trị, ông còn miệt mài truyền nghề, góp phần gìn giữ và lan tỏa nét đẹp văn hóa đặc trưng của vùng Bảy Núi, An Giang./.
Khi xương lá hóa tác phẩm nghệ thuật độc bản
Giấu mình giữa lòng phố thị, hình ảnh người nghệ nhân Võ Ngọc Hùng đang dệt nên một thế giới nghệ thuật đầy sống động chỉ từ những chiếc lá khô rất đỗi tự nhiên.
