Nhắc đến cao nguyên đá nổi tiếng của Việt Nam, nhiều người thường nghĩ ngay đến Công viên địa chất toàn cầu Đồng Văn (Tuyên Quang). Tuy nhiên, giữa núi rừng Điện Biên còn có một vùng đất mang vẻ đẹp hoang sơ không kém, đó là cao nguyên đá Tủa Chùa.
Với những dãy đá tai mèo trải dài bất tận, những bản làng người Mông nằm nép mình bên sườn núi cùng đời sống văn hóa đặc sắc, nơi đây được ví như “tiểu Đồng Văn” ở khu vực Tây Bắc.
“Tiểu Đồng Văn” của Tây Bắc
Nằm ở độ cao khoảng 1.500m so với mực nước biển, cách phường Điện Biên Phủ (tỉnh Điện Biên) gần 130km, cao nguyên đá Tủa Chùa được thiên nhiên ưu ái ban tặng địa hình đá vôi kỳ vĩ với khoảng ba phần tư diện tích là núi đá tai mèo. Chính vẻ đẹp độc đáo ấy đã khiến nơi đây được ví như “tiểu Đồng Văn” của vùng Tây Bắc.
Từ trung tâm xã Tủa Chùa, theo tỉnh lộ 129 khoảng 30km, du khách sẽ bước vào thế giới của đá. Con đường quanh co vượt qua những con dốc cao, những vực sâu hun hút rồi bất ngờ mở ra khung cảnh hàng ngàn khối đá tai mèo xếp lớp nối tiếp nhau, trải dài từ thung lũng lên các sườn đồi.
Khác với cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang), đá ở Tủa Chùa không dựng đứng mà tạo thành những ngọn đồi mềm mại, nhấp nhô như những con sóng đá giữa đại ngàn. Chính sự khác biệt này tạo nên vẻ đẹp riêng: vừa hùng vĩ, vừa gần gũi, vẫn giữ nét hoang sơ, bí ẩn.
Tả Phìn - trái tim của cao nguyên đá
Điểm nhấn nổi bật của cao nguyên đá Tủa Chùa là Tả Phìn, nơi còn lưu giữ gần như nguyên vẹn cảnh quan đá cổ cùng đời sống truyền thống của đồng bào Mông.
Trong tiếng Mông, Tả Phìn có nghĩa là vùng đất bằng trên núi cao. Giữa màu xám của đá, những bản làng nhỏ hiện lên bình yên với mái nhà cổ, hàng rào đá và những nương ngô xanh mướt được gieo trồng trên từng hốc đất nhỏ.
Đi qua những cung đường uốn lượn nơi rẻo cao, du khách dễ dàng bắt gặp những lớp đá tai mèo san sát nhau từ thung lũng đến đỉnh đồi. Những phiến đá lớn xếp chồng nghiêng vào nhau, tầng tầng lớp lớp như một “rừng đá” mọc lên giữa đại ngàn, tạo nên khung cảnh vừa huyền bí vừa ma mị.
Xa xa giữa những lớp đá trùng điệp, những ngôi nhà người Mông được xây dựng ngay trên nền đá, dựa lưng vào vách núi. Cảnh vật vẫn giữ được gần như nguyên vẹn những nét vốn có, khiến bất cứ ai đặt chân đến cũng có cảm giác như đang lạc vào một vùng đất cổ tích của núi rừng Tây Bắc.
Cuộc sống của người Mông giữa đá
Cuộc sống của người Mông nơi đây là minh chứng sinh động cho ý chí chinh phục thiên nhiên. Trên vùng đất tưởng chừng chỉ có đá, họ vẫn cần mẫn khai phá từng khe đất để trồng ngô, lúa nương, đào, mận và nhiều loại cây ăn quả.
Hình ảnh những chú trâu cày len lỏi giữa các phiến đá tai mèo, người nông dân lặng lẽ gieo từng hạt giống xuống những luống đất nhỏ đã trở thành nét đẹp rất riêng của Tủa Chùa. Người Mông nơi đây biết tận dụng từng hốc đất nhỏ, đổ đất vào khe đá để tạo nên những nương ngô xanh mướt giữa nền xám xịt của đá.
Không chỉ biết tận dụng đá để canh tác, người Mông còn biến đá thành một phần không thể thiếu trong đời sống. Đá được xếp thành hàng rào bao quanh nhà cửa, nương rẫy và chuồng trại bằng kỹ thuật thủ công truyền từ nhiều thế hệ. Những hàng rào đá vừa chắc chắn, vừa mang giá trị thẩm mỹ, trở thành nét kiến trúc đặc trưng của vùng cao nguyên.
Những ngôi nhà đá độc đáo
Một trong những nét đặc sắc của Tả Phìn là những ngôi nhà truyền thống của người Mông với móng nhà, hàng rào và thậm chí cả mái nhà được làm từ đá. Đây là kiểu kiến trúc hiếm gặp, thể hiện sự thích nghi tài tình của cư dân bản địa với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.
Nhiều ngôi nhà vẫn còn lưu giữ mái lợp hoàn toàn bằng đá. Việc vận chuyển từng phiến đá từ vùng sông Đà về bản làng đòi hỏi rất nhiều công sức và chi phí, cho thấy sự kỳ công cũng như khát vọng gìn giữ bản sắc văn hóa của người dân địa phương.
Những ngôi nhà đá không chỉ là nơi ở mà còn là biểu tượng của đời sống văn hóa người Mông trên cao nguyên. Chúng phản ánh sự gắn bó mật thiết giữa con người với đá, giữa lao động sản xuất với nghệ thuật kiến trúc dân gian.
Thành Vàng Lồng – dấu ấn lịch sử bằng đá
Một trong những công trình tiêu biểu nhất trên cao nguyên đá Tủa Chùa là Thành Vàng Lồng, di tích có lịch sử hơn hai thế kỷ. Công trình được xây dựng hoàn toàn bằng kỹ thuật xếp đá khô, không sử dụng bất kỳ chất kết dính nào.
Những phiến đá lớn được đặt ở chân thành, đá nhỏ xếp dần lên phía trên tạo nên bức tường cao khoảng 3m, rộng hơn 1m, đủ để cả người và ngựa di chuyển trên mặt thành. Theo tư liệu lịch sử, khi còn nguyên vẹn, Thành Vàng Lồng có chu vi khoảng trên 400m với hai cửa ở hướng Bắc và hướng Đông.
Trải qua thời gian, dưới tác động của tự nhiên và con người, Thành Vàng Lồng hiện chỉ còn bờ thành phía Tây dài 110m và bờ thành phía Đông dài 90m, chiều cao có đoạn chỉ còn 1m.
Đây không chỉ là minh chứng cho tài nghệ của cư dân bản địa mà còn là di sản có giá trị về lịch sử, kiến trúc và văn hóa. Hiện nay, Thành Vàng Lồng đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh và đang được bảo tồn, tôn tạo để gìn giữ giá trị truyền thống.
Bản sắc văn hóa Mông giữa cao nguyên đá
Bên cạnh cảnh quan đá kỳ vĩ, Tủa Chùa còn hấp dẫn du khách bởi những trải nghiệm văn hóa đặc sắc. Người Mông nơi đây vẫn gìn giữ nghề rèn truyền thống, nghề dệt và thêu thổ cẩm với những hoa văn tinh xảo mang đậm bản sắc dân tộc.
Các điệu múa khèn, tiếng hát giao duyên, chợ phiên vùng cao cùng sự mến khách của người dân nơi đây khiến mỗi chuyến đi trở nên đáng nhớ hơn. Những thiếu nữ Mông trong trang phục rực rỡ, những chàng trai Mông với tiếng khèn vang vọng giữa cao nguyên đá xám tạo nên bức tranh văn hóa đầy sức sống.
Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch cộng đồng, người dân Tả Phìn đã mạnh dạn quảng bá hình ảnh quê hương, gìn giữ nghề truyền thống và xây dựng nhiều sản phẩm du lịch gắn với văn hóa bản địa. Đây được xem là hướng đi bền vững để vừa bảo tồn các giá trị truyền thống, vừa tạo sinh kế cho người dân.
Điểm đến mới của du lịch Điện Biên
Không chỉ có cao nguyên đá, Tủa Chùa còn sở hữu nhiều hang động đẹp. Hang Pê Răng Ky nổi bật với những khối thạch nhũ lung linh huyền ảo, trong khi hang Xá Nhè lại cuốn hút bởi dòng suối ngầm róc rách chảy quanh năm. Hang Khó Chua La với những truyền thuyết ly kỳ gắn liền với văn hóa dân gian cũng là một điểm dừng chân không thể bỏ qua.
Rời Tủa Chùa khi nắng chiều dần buông trên những triền đá xám, du khách mang theo không chỉ những bức ảnh đẹp mà còn là ấn tượng về một vùng đất nơi con người biết sống hài hòa với thiên nhiên, gìn giữ bản sắc văn hóa giữa đại ngàn.
Với vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ cùng những giá trị văn hóa độc đáo, cao nguyên đá Tủa Chùa đang dần khẳng định vị thế là điểm đến không thể bỏ qua trên bản đồ du lịch Tây Bắc./.