Khi nhắc đến Pretoria - thủ đô hành chính của Nam Phi - du khách thường nghĩ ngay đến sắc tím kiêu sa của hàng vạn cây hoa phượng tím nhuộm thắm các con phố mỗi độ Xuân về.
Thế nhưng, ẩn sau vẻ thanh bình và lãng mạn ấy, thành phố này còn là nơi lưu giữ những trang sử oai hùng của vùng đất phương Nam, mà minh chứng rõ nét nhất chính là hệ thống bốn pháo đài lịch sử từng được xây dựng để bảo vệ đầu não của nước Cộng hòa Nam Phi cũ cuối thế kỷ 19.
Được xây dựng ngay trước khi cuộc Chiến tranh Anglo-Boer lần thứ hai bùng nổ, cụm công trình quân sự này hiện là điểm đến không thể bỏ qua cho những ai yêu thích lịch sử và muốn ngắm nhìn toàn cảnh thủ đô từ trên cao.
Khởi nguồn của "tứ trấn" bảo vệ Pretoria
Vào cuối những năm 1890, chính phủ của Tổng thống Paul Kruger lo ngại một cuộc tấn công bất ngờ từ quân đội Anh sau sự kiện đột kích Jameson năm 1895 - cuộc tấn công vũ trang bất thành do các lực lượng thực dân Anh tiến hành nhằm lật đổ chính quyền của người Boer (những người gốc châu Âu, chủ yếu là Hà Lan, Đức và Pháp đến định cư tại Nam Phi).
Để bảo vệ thủ đô Pretoria, một kế hoạch phòng thủ toàn diện đã được vạch ra với dự kiến xây dựng tám pháo đài chiến lược ở các cửa ngõ. Tuy nhiên, do ngân sách eo hẹp và chiến tranh cận kề, chỉ có bốn pháo đài được hoàn thành bởi các tập đoàn quân sự danh tiếng của Đức và Pháp lúc bấy giờ.
Kiến trúc của cụm công trình là sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ thuật quân sự châu Âu với tường đá kiên cố, hầm ngầm trú ẩn, hệ thống hào sâu và các lỗ châu mai hướng về các ngả đường tiến vào thủ đô.
Điều thú vị là dù được đầu tư vũ khí tối tân, cả bốn pháo đài này chưa từng phải khai hỏa một viên đạn nào trong suốt cuộc Chiến tranh Anglo-Boer (1899-1902) - cuộc chiến khốc liệt giữa Đế quốc Anh và hai nước Cộng hòa của người Boer nhằm tranh giành quyền kiểm soát vùng đất giàu tài nguyên vàng và kim cương này.
Khi quân Anh tiến vào Pretoria năm 1900, bộ chỉ huy quân Boer đã chủ động rút lui để bảo toàn thành phố, nhờ vậy kiến trúc của các pháo đài gần như còn nguyên vẹn trước bom đạn, nhưng lại phải đối mặt với một cuộc thử thách khác từ chính dòng chảy thời gian và sự chuyển dịch lịch sử.
Hành trình khám phá bốn tọa độ chiến lược này đưa du khách đi qua hai trường phái kiến trúc quân sự đặc trưng phong tỏa các ngả đường bao quanh thành phố.
Hệ thống lá chắn bao gồm bộ ba pháo đài kiểu Đức do các kỹ sư thuộc công ty cơ khí quân sự Krupp lừng danh thiết kế, mang cấu trúc hình ngũ giác đặc trưng giúp tối ưu hóa góc bắn của pháo binh và sở hữu hệ thống thông tin liên lạc hiện đại nhất thời bấy giờ.
Điều đặc biệt là cả ba công trình kiểu Đức này ngày nay đều nằm trọn trong các khu bảo tồn thiên nhiên xanh mướt, nơi cỏ cây và các loài động vật hoang dã tự do sinh sống; trong đó, pháo đài Wonderboompoort tọa lạc ngay trong một khu bảo tồn sinh thái vốn được quy hoạch và chăm sóc vô cùng kỹ lưỡng.
Klapperkop - Pháo đài giữa thiên nhiên và dấu ấn phim Thành Long
Trong số đó, có hai pháo đài cùng song hành trấn giữ ở cửa ngõ phía Nam thành phố là pháo đài Klapperkop và pháo đài Schanskop.
Tại pháo đài Klapperkop - Di tích Quốc gia sở hữu bảo tàng quân sự chuyên sâu bên trong hầm ngầm - đường lên pháo đài chạy qua một khu bảo tồn thiên nhiên nhỏ.
Tại đây, du khách sẽ không khỏi ngỡ ngàng khi bắt gặp những đàn ngựa vằn và linh dương bản địa tự do dạo bước ngay bên lề đường. Ngay phía ngoài khuôn viên pháo đài, không gian như lắng đọng lại khi du khách đứng trước Đài tưởng niệm Lực lượng Phòng vệ Nam Phi.
![vnp-klapperkop.jpg](https://media.vietnamplus.vn/images/c13ed6c3a920050ef6858e8d40c88c1786fdceb7508697c9d0da6f0473c553344534c910e6a9455bb2c4826421cb6d03/vnp-klapperkop.jpg.avif "Pháo đài Klapperkop từng xuất hiện trong cảnh phim "Who Am I?" năm 1998 với diễn xuất của diễn viên Thành Long (Jackie Chan). (Ảnh: Hồng Minh/Vietnam+)")
Giữa khoảng trời lộng gió, bức tượng đồng người lính kiêu hãnh tiến về phía trước, được bao bọc bởi những bức tường đá vòng cung khắc kín danh tính của hàng nghìn binh sỹ đã ngã xuống - một biểu tượng trầm mặc và đầy xúc động về sự hy sinh.
Cũng tại không gian hoang dã này, tôi đã có một trải nghiệm khá bất ngờ khi gặp một nhóm công nhân đang chăm sóc cây cối, bãi cỏ xung quanh những bờ tường đá. Biết tôi là nhà báo đến từ một đất nước châu Á, họ vô cùng hào hứng chia sẻ rằng, pháo đài này chính là bối cảnh ghi hình cho bộ phim hành động kinh điển "Who Am I?" (Tôi là ai?) của ngôi sao điện ảnh Thành Long vào năm 1998.
Một người thợ làm vườn vui vẻ kể: “Chị biết không, có nhiều du khách châu Á đến đây và chìa cho tôi xem những tấm ảnh chụp bối cảnh trong phim, và họ nói rằng đến thăm pháo đài này vì đã xem bộ phim.”
Schanskop - Bảo tàng quân sự dưới bóng Voortrekker
Cách đó không xa về phía Tây Nam, Fort Schanskop hiện nằm trong khuôn viên Đài tưởng niệm Voortrekker nổi tiếng.
Khối đá granite sừng sững cao 40 mét này là một trong những công trình văn hóa đồ sộ bậc nhất Nam Phi, được xây dựng để tôn vinh những người tiên phong Boer (các Voortrekker) đã thực hiện cuộc đại di cư từ Mũi Hảo Vọng vào nội địa từ năm 1835 đến 1854.
Với bức phù điêu bằng đá cẩm thạch dài nhất thế giới kể lại hành trình gian khổ của họ, đài tưởng niệm được ví như "trái tim" lịch sử và tâm linh mang tính biểu tượng của cộng đồng người Afrikaner.
Thú vị hơn, bao quanh công trình uy nghiêm này là một khu bảo tồn thiên nhiên rộng lớn - nơi những đàn linh dương đầu bò thong dong gặm cỏ, tạo nên khung cảnh thanh bình đặc trưng của thảo nguyên châu Phi.
Nằm nép mình trong không gian ấy, Fort Schanskop đang hoạt động như một bảo tàng quân sự hiện đại của Nam Phi. Tại đây, tôi đã có cuộc trò chuyện đầy thú vị với ông Eric, người trông coi bảo tàng.
Qua lời giới thiệu đầy tâm huyết của ông, tôi được dẫn dắt qua một không gian trưng bày vô cùng trực quan và sinh động với những hình ảnh tư liệu về các binh chủng thuộc Lực lượng Phòng vệ Nam Phi (SANDF), quân phục qua các thời kỳ, cùng các mô hình và sa bàn trận đánh được thiết kế tỉ mỉ.
Wonderboompoort - Hành trình chinh phục pháo đài trên đỉnh núi
Ở hướng ngược lại, pháo đài Wonderboompoort là pháo đài kiểu Đức thứ ba, nằm hoang sơ trên dải núi Magaliesberg ở độ cao khoảng 1.430 mét để bảo vệ cửa ngõ phía Bắc thành phố.
Pháo đài nằm trong một hệ thống công viên và khu bảo tồn được chăm sóc rất kỹ lưỡng, nổi tiếng với những hàng cây xanh cổ thụ, dòng thác nước đổ xuống mát rượi và đặc biệt là sự hiện diện của cây vạn tuế có tuổi đời hơn 1.000 năm.
Để đặt chân lên đỉnh pháo đài, tôi đã phải trải qua một chặng đường bộ leo núi dốc đá dài gần 2 km với độ cao chênh lệch hơn 200 mét tính từ chân đồi. Đường lên dốc liên tục tuy là một thử thách không nhỏ về thể lực, nhưng những phế tích đá cổ kính còn lại cùng cảnh quan ngoạn mục bao la trên đỉnh núi hoàn toàn xứng đáng với công sức bỏ ra.
Giữa lộng gió cao nguyên, du khách vẫn có thể dễ dàng hình dung ra quy mô phòng thủ bề thế của pháo đài khi xưa vì nó được xây dựng hoàn toàn theo cấu trúc ngũ giác tương tự hai pháo đài phía Nam.
Daspoortrand - Pháo đài bị lãng quên giữa ngoại ô Pretoria
Khác biệt hoàn toàn với bộ ba kể trên, pháo đài Daspoortrand ở phía Tây, hay còn gọi là pháo đài West, là dấu ấn kiến trúc Pháp duy nhất trong hệ thống.
Được xây dựng bởi các kỹ sư thuộc công ty Schneider, pháo đài này mang thiết kế hình lục giác và quy mô lớn hơn hẳn các công trình kiểu Đức.
Do vị trí xa xôi và ít được trùng tu hơn, pháo đài Daspoortrand ngày nay chỉ còn là một đống phế tích hoang phế hoàn toàn, với dấu vết nguyên vẹn duy nhất là chiếc cổng vào bằng đá nhuốm màu thời gian.
Vì nằm ở khu vực hẻo lánh, du khách thường được khuyến cáo nên đi theo nhóm đông và tuyệt đối phải xuống núi trước khi mặt trời lặn để đảm bảo an toàn. Tuân thủ nguyên tắc an toàn đó, tôi đã chọn giải pháp quan sát vẻ trầm mặc của phế tích này từ bên trong xe thay vì bước xuống giữa hoàng hôn vắng vẻ.
Những pháo đài không tiếng súng và lát cắt khác của Pretoria
Sự phân hóa rõ rệt trong số phận của bốn pháo đài - hai công trình phía Nam được bảo tồn hoàn hảo làm bảo tàng, trong khi hai công trình phía Bắc và phía Tây lại chìm vào hoang phế - là một vết hằn sâu sắc của lịch sử và địa lý đô thị Nam Phi.
Trục phía Nam (Klapperkop và Schanskop) luôn nằm trong vùng lõi phát triển thịnh vượng, kết nối thuận tiện và gắn liền với cụm công trình Đài tưởng niệm Voortrekker linh thiêng, nên nhận được nguồn đầu tư lớn để tôn tạo trong suốt thời kỳ Apartheid và duy trì cho đến nay nhờ nguồn thu du lịch ổn định.
Ngược lại, pháo đài Wonderboompoort ở phía Bắc bị cô lập bởi địa hình vách đá hiểm trở, còn pháo đài Daspoortrand ở phía Tây lại nằm cạnh những khu tái định cư, khu ổ chuột phức tạp.
Sau bước ngoặt chính trị năm 1994, khi ưu tiên ngân sách quốc gia được dồn cho an sinh xã hội và xóa nghèo tại các vùng khó khăn, việc bảo tồn các công trình quân sự không còn là ưu tiên hàng đầu, đẩy hai pháo đài này vào cảnh lùi sâu vào quên lãng và nhường chỗ cho cỏ dại.
Không còn không khí căng thẳng của thời chiến, hệ thống pháo đài Pretoria ngày nay đã lột xác thành các không gian văn hóa và sinh thái cộng đồng, dù là ở dạng bảo tàng ngăn nắp hay những phế tích rêu phong.
Nhờ vị trí đắc địa trên các đỉnh đồi cao bao quanh thung lũng, các pháo đài là những tọa độ ngắm hoàng hôn đẹp nhất thành phố, nơi tầm mắt du khách có thể thu trọn những tòa nhà chọc trời ở trung tâm, tòa nhà Liên bang oai nghiêm và cả một thảm hoa phượng tím trải dài ngút ngàn vào mùa lễ hội.
Những pháo đài kiên cố xây lên để phục vụ cuộc chiến sinh tử, nhưng cuối cùng lại được lịch sử định đoạt bằng sự im lặng. Chính sự im lặng không tiếng súng ấy lại đang giữ cho "tứ trấn" Pretoria một vẻ đẹp thanh bình, trở thành điểm đến không thể bỏ qua cho những ai muốn tìm kiếm một lát cắt khác biệt của thủ đô Nam Phi./.
Nam Phi: Khu bảo tồn Klapperkop - bản giao hưởng lịch sử, thiên nhiên hoang dã
Khu bảo tồn Klapperkop, rộng 460ha, tựa như một “thảo nguyên thu nhỏ” - nơi lưu giữ trọn vẹn vẻ đẹp của thiên nhiên hoang dã và những dấu tích lịch sử của Pháo đài Fort Klapperkop trầm mặc.
![[Photo] Rực rỡ sắc màu hoa phượng ở Thủ đô Pretoria của Nam Phi](https://media.vietnamplus.vn/images/c06a2343df4164d2fe2c753277d10fd825ce5b4cbb2dd3cff657c09097b06dce8500d0154f61fc71b9ca2915cd922616f87a8297fd95f0c9a6114962adef912c322d044caa92fe34fa65aee4de0fbf127a1b3bc22c3ded4e60bfd6fb2326351b/sac_mau_hoa_phuong_o_thu_do_pretoria_cua_nam_phi_5.jpg.avif)
