Dự án Khu kinh tế muối công nghiệp và xuất khẩu Quán Thẻ (xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa) được khởi công từ năm 2000 và kéo dài rất nhiều năm. Mãi đến năm 2022, dự án mới hoàn thành và được quyết toán. Tuy nhiên, đến thời điểm này các vướng mắc liên quan đến dự án, nhất là vấn đề xảy ra nhiễm mặn, trách nhiệm của các bên liên quan vẫn chưa được xác định để xử lý dứt điểm.
Dân khổ vì nhiễm mặn
Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Khánh Hòa Trịnh Minh Hoàng thông tin, Dự án Khu kinh tế muối công nghiệp và xuất khẩu Quán Thẻ (thuộc xã Phước Minh, huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận cũ, nay là xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa) có diện tích rộng khoảng 2.510 ha, được triển khai từ đầu những năm 2000.
Quá trình tổ chức triển khai dự án ở giai đoạn này do Tổng Công ty Muối Việt Nam làm chủ đầu tư, nhằm mục đích phát triển ngành muối công nghiệp.
Sau năm 2010, dự án được chuyển đổi chủ đầu tư từ Tổng Công ty Muối Việt Nam sang Công ty Trách nhiệm hữu hạn Đầu tư và Phát triển sản xuất Hạ Long, nay là Công ty Cổ phần Muối Cà Ná Ninh Thuận quản lý và khai thác sử dụng toàn bộ các hạng mục công trình và kinh phí do Nhà nước đầu tư theo nội dung Quyết định phê duyệt quyết toán công trình hoàn thành số 2794/QĐ-BNN-TC ngày 15/11/2011 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trước đây.
Từ khi bắt đầu đưa vào sản xuất muối, tình trạng nhiễm mặn tại dự án đã bắt đầu hiện diện và ngày một lan rộng. Nước biển chuyển dọc theo kênh nổi dẫn vào đồng ruộng gây tràn; đồng thời theo thời gian đã thấm vào khu dân cư, gây nhiễm mặn đất canh tác, nước sản xuất và sinh hoạt, làm hư hỏng tài sản, gây tác động xấu đến vấn đề an sinh xã hội của người dân địa phương.
Người dân ở thôn Quán Thẻ 1 (xã Thuận Nam) cho biết, trước khi có dự án thì người dân sinh sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp gắn với chăn nuôi gia súc.
Dù cho rằng, dự án sẽ góp phần đảm bảo năng lượng muối cho quốc gia, giải quyết việc làm cho hàng trăm người lao động…, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương… Song từ khi đưa vào hoạt động sản xuất thì “lợi bất, cập hại.”
Nhà cửa bị muối bám làm bong tróc tường vách, loại cây ăn trái chịu được mặn nhất như cây mãng cầu cũng bị chết khô, nguồn nước ngầm mặn như nước biển, gia súc thiếu thức ăn tự nhiên, dân than vãn và liên tục kiến nghị, bởi không thể sống cảnh hơi muối mặn bao phủ từ mặt đất đến mái nhà và kéo dài nhiều năm.
Ông Trịnh Minh Hoàng cho hay, tại thời điểm năm 2012, trước tình trạng nhiễm mặn ra khu vực xung quanh dự án phức tạp, Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Thuận cũ đã giao cơ quan chuyên môn tổ chức triển khai đề tài “Dự báo tình hình nhiễm mặn và đề xuất các giải pháp khắc phục tình trạng nhiễm mặn đất, nước mặt, nước ngầm, không khí tại đồng muối Quán Thẻ” theo Quyết định 2285/QĐ-UBND ngày 8/11/2012.
Đề tài được thực hiện với 2 mục tiêu chính là xác định ranh giới nhiễm mặn và dự báo, đề xuất giải pháp để khắc phục tình trạng nhiễm mặn.
Kết quả nghiên cứu của đề tài được nghiệm thu năm 2014, làm cơ sở khoa học quan trọng cho quá trình lập và thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án điều chỉnh.
Trong quá trình thực hiện báo cáo đánh giá tác động môi trường, đơn vị tư vấn đã tiến hành lấy mẫu năm 2015 cho thấy có sự tương đồng với kết quả đề tài, báo cáo đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây phê duyệt năm 2017.
Các giải pháp được đề xuất từ quá trình nghiên cứu sau khi nghiệm thu đã được các đơn vị liên quan áp dụng để làm giảm quá trình nhiễm mặn ra khu vực quanh dự án. Tuy nhiên, phải khẳng định rõ, đến thời điểm này tình trạng nhiễm mặn vẫn còn đó và nguy cơ lan rộng xuống các địa phương lân cận ngày càng thấy rõ.
Nguyên nhân và trách nhiệm cần làm rõ
Tìm lời giải nhiễm mặn, tại cuộc họp mới đây do Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Khánh Hòa tổ chức, các chuyên gia khoa học, các đơn vị tư vấn đều cho rằng, việc gây nhiễm mặn từ dự án Khu kinh tế muối công nghiệp và xuất khẩu Quán Thẻ có nguồn gốc từ nhiều nguyên nhân.
Trong số đó, nguyên nhân khách quan làm lan truyền độ mặn nhanh là do đặc điểm địa chất, địa hình khu vực này dễ thấm; do sự cố thiên nhiên gây nên hiện tượng vỡ bờ bao ruộng muối; do tác động của hạn hán; khu vực dân cư nằm xen kẽ trong cánh đồng muối thuộc vùng trũng…. đến các nguyên nhân có liên quan quá trình triển khai và hoạt động của dự án.
Theo phân tích của chuyên gia đến từ Công ty Trách nhiệm hữu hạn Tư vấn và Chuyển giao Công nghệ Môi trường Thăng Long - Đơn vị tư vấn thực hiện báo cáo đánh giá tác động môi trường dự án “Điều chỉnh Khu kinh tế muối công nghiệp và xuất khẩu Quán Thẻ,” qua tổng hợp các nguyên nhân nhiễm mặn tại đồng muối Quán Thẻ từ kết quả đề tài trước đó và báo cáo đánh giá tác động môi trường dự án có thể khẳng định: “Không có đồng muối thì vùng Quán Thẻ không bị nhiễm mặn, hiện trạng nhiễm mặn nằm ngoài sự tiên liệu trước khi dự án được triển khai. Nói một cách khác, nguyên nhân đầu tiên là do đánh giá tác động môi trường chưa thực hiện đầy đủ.”
Từ đó có thể xác định, đối tượng gây nhiễm mặn có nguyên nhân xuất phát từ dự án. Tuy nhiên, dựa trên tiến trình triển khai dự án, thời điểm chuyển đổi giữa các chủ đầu tư và căn cứ kết quả nghiên cứu của đề tài kết hợp với báo cáo đánh giá tác động môi trường dự án, chưa đủ cơ sở khoa học, pháp lý và chứng cứ để xác định Công ty Cổ phần Muối Cà Ná Ninh Thuận là chủ thể chịu trách nhiệm chính đối với toàn bộ khoản chi bồi thường, hỗ trợ các hộ dân bị nhiễm mặn với kinh phí gần 98 tỷ đồng.
Bởi từ thời điểm đầu triển khai dự án đến khi đưa vào hoạt động vào năm 2010 (giai đoạn do Tổng Công ty Muối Việt Nam làm chủ đầu tư), khu vực xung quanh dự án đã bắt đầu xuất hiện tình trạng nhiễm mặn.
Dự án tuy đã được lập báo cáo đánh giá tác động môi trường trình Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây thẩm định. Tuy nhiên, trên thực tế quá trình triển khai dự án đã không nghiên cứu, tính toán đầy đủ các phương án kỹ thuật để chống nhiễm mặn ra khu vực bên ngoài, kỹ thuật sản xuất hạn chế, các công trình cấp nước biển, tiêu, phòng lũ chưa phù hợp với đặc điểm địa chất địa khu vực…, nên hiển nhiên nhiễm mặn là khó tránh khỏi.
Sớm ngăn mặn, ổn định sinh kế
Dự án Khu kinh tế muối công nghiệp và xuất khẩu Quán Thẻ là một trong những khu kinh tế muối trọng điểm Quốc gia được phê duyệt tại Quyết định số 1111/QĐ-TTg ngày 30/11/1999 của Thủ tướng Chính phủ.
Theo kế hoạch, dự án có quy mô sản xuất với sản lượng hằng năm trên 300.000 tấn muối công nghiệp và xuất khẩu đạt tiêu chuẩn quốc tế, góp phần tạo việc làm ổn định hàng trăm lao động địa phương.
Tuy nhiên, từ khi đi vào hoạt động sản xuất đến nay, cuộc sống của người dân ở vùng dự án đã bị đảo lộn, đối mặt với nhiều khó khăn.
Người dân ở thôn Quán Thẻ 1 cho biết, mặc dù Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Thuận cũ trước đây đã từng triển khai xây dựng khu tái định cư; nhà đầu tư cũng đã hỗ trợ thiệt hại xảy ra… Nhưng điều đó không có nghĩa sinh kế của người dân được đảm bảo ổn định lâu dài.
Bởi khu dự trữ nước biển cung cấp cho cánh đồng muối ở vị trí trên cao, khi đưa nước vào cánh đồng chắc chắn sẽ thẩm thấu dần theo thời gian, từ đó gây nhiễm mặn và lan truyền nhanh chóng xuống vùng hạ lưu khi hệ thống đê bao và lót đáy không được xử lý tốt.
Để xử lý tình trạng trên, mới đây đoàn công tác của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đến vùng dự án, khảo sát tại các trạm bơm, các tuyến mương dẫn nước biển và quy trình cấp nước cho cánh đồng; đồng thời kiểm tra đê bao ngăn mặn lây lan, hệ tiêu thoát lũ… Qua đó thấy thực tế mức độ ảnh hưởng của nhiễm mặn, sớm đề xuất giải pháp xử lý triệt để.
Tại cuộc làm việc với Ủy ban Nhân dân tỉnh Khánh Hòa, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng đề nghị Ủy ban Nhân dân tỉnh sớm hoàn thiện báo cáo, bổ sung, cập nhật đầy đủ hiện trạng sinh kế của người dân, tập trung giải quyết dứt điểm những bức xúc của người dân đã kéo dài từ nhiều năm qua.
Thứ trưởng Võ Văn Hưng nêu rõ, mặc dù đời sống của người dân vùng bị nhiễm mặn có thay đổi hơn so với trước đây. Song nếu không xử lý dứt điểm tình trạng nhiễm mặn thì sinh kế của người dân chưa thể bền vững, chưa thể an toàn.
Bởi khi đất đai đã nhiễm mặn thì sẽ lan truyền rất nhanh, một khi nhiễm mặn rồi là rất khó xử lý.
Liên quan đến việc đền bù, hỗ trợ thiệt hại cho người dân, Công ty Cổ phần Muối Cà Ná Ninh Thuận cũng đã có văn bản cam kết nếu sau này cơ quan có thẩm quyền tiến hành thanh tra, kiểm tra, điều tra và có kết luận nguyên nhân gây nhiễm mặn do Công ty gây ra thì Công ty chịu trách nhiệm hoàn trả khoản kinh phí bồi thường, hỗ trợ nhiễm mặn đã chi trả cho các hộ dân vào ngân sách nhà nước.
Từ cam kết cho thấy, nguyên nhân nhiễm mặn cần được xác định rõ, tránh đùn đẩy trách nhiệm để xử lý dứt điểm bức xúc mà người dân đã gánh chịu hơn cả chục năm qua./.
Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ - Dự án chiến lược kinh tế biển TP Hồ Chí Minh