Trong tiến trình phát triển đất nước, phụ nữ Việt Nam luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong xây dựng gia đình, phát triển kinh tế và gìn giữ những giá trị văn hóa, xã hội của cộng đồng.
Kinh tế tập thể, hợp tác xã ngày càng được khẳng định là mô hình phù hợp giúp phụ nữ tham gia sâu hơn vào sản xuất hàng hóa quy mô lớn, tiếp cận khoa học công nghệ, tổ chức liên kết thị trường, nâng cao khả năng chống chịu trước rủi ro khí hậu.
Không chỉ là mô hình kinh tế, hợp tác xã còn tạo môi trường hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm, tăng cường tiếng nói của phụ nữ trong phát triển cộng đồng nông thôn.
Phát huy vai trò của phụ nữ trong nông nghiệp công nghệ cao gắn với tăng trưởng xanh không chỉ là yêu cầu về bình đẳng giới mà cần được xác định là một động lực quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế tập thể, nâng cao giá trị nông sản, xây dựng nông thôn bền vững trong giai đoạn mới.
Nâng cao năng lực quản trị, vị thế của phụ nữ trong phát triển kinh tế
Trong bối cảnh Đảng, Nhà nước tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã theo hướng đổi mới, hiệu quả, bền vững, ngày 3/1/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 01/QĐ-TTg phê duyệt Đề án "Hỗ trợ hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, tạo việc làm cho lao động nữ đến năm 2030". Sau hơn 3 năm triển khai, Đề án đã khẳng định tính đúng đắn, phù hợp và giá trị thực tiễn của một chủ trương có tầm nhìn dài hạn, thể hiện sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với việc phát huy vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã.
Điểm nổi bật của Đề án là đặt phụ nữ vào vị trí vừa là chủ thể tham gia tổ chức, quản lý, điều hành, vừa là đối tượng thụ hưởng chính sách, qua đó thúc đẩy lồng ghép giới một cách thực chất trong phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã, với mục tiêu, chỉ tiêu, giải pháp hỗ trợ cụ thể
Từng bước chuyển trọng tâm từ hỗ trợ thành lập, củng cố hợp tác xã sang nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, tăng thu nhập và mở rộng cơ hội phát triển kinh tế cho phụ nữ, đến nay, Đề án đã hỗ trợ củng cố 1.137 hợp tác xã, 6.598 tổ hợp tác và thành lập mới 554 hợp tác xã, tạo việc làm cho trên 15.000 thành viên, lao động nữ trong hợp tác xã và trên 40.000 lao động nữ trong tổ hợp tác.
Thu nhập bình quân của thành viên hợp tác xã đạt khoảng 5 triệu đồng/người/tháng, góp phần cải thiện sinh kế, nhất là tại khu vực nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và địa bàn khó khăn.
Thông qua hỗ trợ quản trị, ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu, OCOP và kết nối thị trường, nhiều hợp tác xã đã từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa, liên kết chuỗi và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Trong số 4.429 thành viên của các hợp tác xã thành lập mới có 3.890 thành viên nữ, chiếm trên 87%, cho thấy phụ nữ ngày càng khẳng định vai trò chủ thể trong thành lập, quản trị, điều hành hợp tác xã, qua đó phát huy tốt hơn nguồn lực lao động, tri thức, kinh nghiệm, sáng tạo của phụ nữ.
Việc gắn phát triển hợp tác xã với lợi thế địa phương, OCOP, chuyển đổi số, khoa học, công nghệ, liên kết chuỗi và sản xuất xanh, tuần hoàn đã nâng cao giá trị sản phẩm, khai thác hiệu quả nguồn lực địa phương, mở rộng cơ hội phát triển kinh tế cho phụ nữ.
Với 554 hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý được hỗ trợ thành lập mới, 1.137 hợp tác xã đã được các cấp Hội hỗ trợ thành lập, nay tiếp tục được củng cố, trên 55.000 việc làm cho thành viên, lao động nữ và 100% nữ quản lý hợp tác xã được đào tạo, bồi dưỡng, Đề án đã tạo tác động tương đối rộng, không chỉ đối với các hợp tác xã, còn lan tỏa đến thành viên, hộ gia đình và cộng đồng.
Đặc biệt, việc phát triển hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý gắn với lợi thế địa phương, sản phẩm OCOP, chuyển đổi số, liên kết chuỗi và sản xuất xanh đã góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và thúc đẩy phát triển kinh tế tập thể theo hướng bao trùm, bền vững.
Kết quả thực hiện tại các địa phương đã cho thấy hiệu quả thiết thực của Đề án.
Bà Cầm Thị Hồng Duyên Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Sơn La cho biết giai đoạn 2021 - 2026, Hội đã phối hợp với Liên minh Hợp tác xã tỉnh hỗ trợ thành lập mới 30 hợp tác xã có phụ nữ tham gia quản lý; duy trì hoạt động của 149 hợp tác xã và hỗ trợ thành lập 147 mô hình 249 kinh tế tập thể gồm tổ hợp tác, tổ liên kết.
Nhiều hợp tác xã do phụ nữ làm chủ đã phát triển hiệu quả trong các lĩnh vực chè, càphê, cây ăn quả, dược liệu, chế biến nông sản và du lịch cộng đồng, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho hội viên phụ nữ. Tiêu biểu như Hợp tác xã Eco Tây Bắc, Hợp tác xã Măng Xuân Nha, Hợp tác xã 26-3, Hợp tác xã Rau hoa quả và Dịch vụ nông nghiệp Mộc Châu… đã từng bước xây dựng chuỗi giá trị sản xuất, gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ và phát triển sản phẩm OCOP của địa phương.
Nhiều mô hình còn kết hợp phát triển du lịch cộng đồng, góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống và quảng bá hình ảnh Sơn La. Đặc biệt, các hoạt động hỗ trợ đã tạo cơ hội để phụ nữ dân tộc thiểu số mạnh dạn tham gia quản lý, điều hành hợp tác xã, tổ hợp tác; từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao năng lực quản trị và vị thế của phụ nữ trong phát triển kinh tế.
Thông qua các cuộc thi phụ nữ khởi nghiệp, nhiều dự án sau khi đạt giải tiếp tục được hỗ trợ hoàn thiện, kết nối thị trường và mở rộng sản xuất.
Tạo điều kiện để phụ nữ trở thành chủ thể của đổi mới sáng tạo
Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định thực tiễn cho thấy nhiều hợp tác xã có phụ nữ tham gia điều hành thường phát huy tốt lợi thế trong kết nối cộng đồng, kiểm soát chất lượng, phát triển sản phẩm đặc trưng địa phương, gắn kết hiệu quả giữa phát triển kinh tế với gìn giữ các giá trị văn hóa, xã hội và môi trường. Phụ nữ thường chú trọng nhiều hơn đến tính ổn định của sinh kế hộ gia đình, chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường - những yếu tố ngày càng trở thành yêu cầu cốt lõi của thị trường nông sản hiện đại.
Nhiều hợp tác xã do phụ nữ quản lý tại Sơn La, Bắc Giang, Đồng Tháp, Lâm Đồng… đã mạnh dạn áp dụng tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ, truy xuất nguồn gốc điện tử, bán hàng trên nền tảng số và tham gia các sàn thương mại điện tử.
Không ít nữ giám đốc hợp tác xã đã trở thành những "thủ lĩnh nông thôn mới," vừa tạo việc làm cho lao động nữ, vừa xây dựng thương hiệu nông sản địa phương gắn với du lịch cộng đồng, bảo tồn nghề truyền thống. Những mô hình này cho thấy khi được trao cơ hội tiếp cận nguồn lực, công nghệ, kỹ năng quản trị, môi trường hợp tác phù hợp, phụ nữ hoàn toàn có thể trở thành lực lượng dẫn dắt đổi mới trong phát triển kinh tế tập thể, xây dựng hệ thống nông nghiệp có khả năng chống chịu cao hơn trước biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến cũng chỉ ra những khó khăn rào cản đặt ra đối với phụ nữ trong phát triển hợp tác xã và chuỗi giá trị nông nghiệp. Trước hết là hạn chế trong tiếp cận nguồn lực phát triển. Khoảng cách số và kỹ năng quản trị còn lớn. Bên cạnh đó, phụ nữ cũng chịu "gánh nặng kép" trong sinh kế, chăm sóc gia đình; là nhóm dễ tổn thương hơn trước biến đổi khí hậu và rủi ro thị trường.
Thực tiễn đó cho thấy phụ nữ nông thôn không chỉ là đối tượng thụ hưởng, cần được xác định là chủ thể trung tâm trong quá trình phát triển nông nghiệp công nghệ cao, tăng trưởng xanh, kinh tế tập thể, đồng thời là lực lượng quan trọng góp phần nâng cao khả năng chống chịu, phát triển bền vững của khu vực nông thôn Việt Nam.
Từ bối cảnh phát triển mới và thực tiễn vai trò ngày càng quan trọng của phụ nữ trong phát triển nông nghiệp, hợp tác xã, kinh tế nông thôn, việc phát huy vai trò của phụ nữ cần được tiếp cận theo hướng trao quyền kinh tế, nâng cao năng lực thích ứng, tạo điều kiện để phụ nữ trở thành chủ thể của đổi mới sáng tạo, tăng trưởng xanh, phát triển cộng đồng bền vững.
Với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, hội nhập quốc tế sâu rộng, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam xác định các nhiệm vụ trọng tâm để tiếp tục triển khai Đề án từ nay đến 2030 là: tiếp tục tuyên truyền, vận động phụ nữ nâng cao nhận thức về hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã; củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động của các hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, điều hành, tạo nhiều việc làm cho lao động nữ; hỗ trợ, tư vấn, xây dựng các hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, tạo nhiều việc làm cho lao động nữ.
Cùng đó, các cấp hội hỗ trợ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của các hợp tác xã do phụ nữ tham gia quản lý, điều hành, tạo nhiều việc làm cho lao động nữ; nâng cao chất lượng công tác chỉ đạo, điều hành về hỗ trợ, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã; mở rộng, nâng cao hiệu quả hợp tác với các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp, tổ chức tài chính, khoa học-công nghệ, đối tác phát triển, chủ động kết nối, huy động nguồn lực, tiếp nhận, chuyển giao tri thức, công nghệ, kinh nghiệm và mô hình phát triển hợp tác xã tiên tiến.
Trong bối cảnh những thách thức về khí hậu, thị trường và phát triển bền vững ngày càng gia tăng, đầu tư cho phụ nữ không chỉ là đầu tư cho bình đẳng giới còn là đầu tư cho tương lai của nền nông nghiệp xanh, hiện đại, có khả năng chống chịu cao hơn. Nếu hợp tác xã là mái nhà chung của nông dân, phụ nữ chính là người giữ lửa của nông thôn Việt Nam.
Phát huy vai trò của phụ nữ trong nông nghiệp công nghệ cao gắn với tăng trưởng xanh, phát triển bền vững sẽ không chỉ tạo động lực mới cho kinh tế tập thể, còn góp phần xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái, một nông thôn văn minh, hiện đại, một cộng đồng phát triển bao trùm, không ai bị bỏ lại phía sau./.