Với người yêu thích và muốn tìm hiểu nghệ thuật sơn mài truyền thống, triển lãm “Sắc sơn ta” (6-10/11) tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sẽ là một điểm đến lý tưởng.
Sự kiện mang đến 80 tác phẩm từ 14 tác giả, sử dụng hoàn toàn chất liệu sơn ta truyền thống thay vì sơn công nghiệp, qua đó, góp phần giới thiệu những giá trị nguyên bản của nghệ thuật sơn mài Việt Nam, khẳng định sức sống của chất liệu này trong sáng tạo đương đại.
Sơn ta là loại nhựa tự nhiên được khai thác từ cây sơn, từng được sử dụng rộng rãi trong các nghề thủ công truyền thống nhằm sơn son thếp vàng, trang trí đồ thờ, đồ nội thất và mỹ nghệ.
Trên nền tảng kỹ thuật thủ công lâu đời, các thế hệ họa sỹ Việt Nam đã nghiên cứu, phát triển chất liệu này thành một phương tiện biểu đạt hội họa, góp phần hình thành bản sắc riêng của nghệ thuật sơn mài Việt Nam.
Họa sỹ Nguyễn Tuấn Cường, một trong các tác giả có tranh tại triển lãm tự hào nói sơn mài Việt Nam được giới chuyên môn quốc tế đánh giá rất cao.
“Để nói về ý nghĩa sơn mài với mỹ thuật Việt Nam, tôi xin trích dẫn lời bà Sakurako Matsushima, Giám đốc Dự án trao đổi Nghề thủ công Sơn mài châu Á, trong một hội thảo quốc tế gần đây: Sơn mài Việt Nam được ngưỡng mộ trên thế giới. Bởi từ chất liệu cho một nghề thủ công truyền thống, nay thành chất liệu cho mỹ thuật hiện đại, nghệ thuật sơn mài Việt Nam đã được nâng cao và trở nên nổi trội trong khu vực châu Á.”
Với niềm tự hào ấy, triển lãm “Sắc sơn ta” không chỉ là câu chuyện về màu sắc hay vẻ đẹp của chất liệu, mà còn là cuộc gặp gỡ giữa những người nghệ sỹ với một chất liệu nghệ thuật lâu đời.
80 tranh sơn mài mang theo 80 câu chuyện riêng. Mỗi tác phẩm là một hành trình chu du, khám phá trong miền không gian của sơn ta - vốn là chất liệu truyền thống, đã được ứng dụng qua nhiều thế hệ nhưng lại bị coi là “khó tính” và ngày càng mai một.
Cũng thực hành loại hình sơn mài, bà Phùng Hoa Miên, Trưởng Khoa Mỹ thuật Cơ sở tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp lý giải sơn ta vốn dễ gây kích ứng da, khi vẽ lại khó khô và khó kiểm soát chất lượng nếu không dành thời gian nghiên cứu, thử nghiệm và thực hành.
Một nguyên nhân khác là giá thành cao do cây sơn của Việt Nam cho ra nhựa tốt nhưng hạn chế về vùng trồng và sản lượng, đồng thời bị thu mua xuất khẩu nhiều nên có giá cao. Ngoài ra nhựa sơn còn hay bị thu hoạch non nên không đạt chất lượng nên nhiều họa sỹ chuyển sang vẽ sơn công nghiệp, làm mai một tính truyền thống.
“Tất nhiên sơn công nghiệp và sơn ta khác nhau hoàn toàn. Sơn ta nổi bật với độ óng trên bề mặt, có độ trầm, nhiều lớp khi nhìn sâu vào các tầng màu. Khi sờ tay cảm thấy mát, mịn và óng. Ai không hiểu có thể gọi chung là sơn mài và việc đó rất nguy hiểm,” bà Phùng Hoa Miên nhận xét.
“Vì vậy qua triển lãm, chúng tôi cũng muốn giới thiệu chất liệu sơn mài thực sự bằng sơn ta khác nhau như thế nào từ đó khích lệ cho các họa sỹ sáng tác bằng trách nhiệm, đồng thời tiếp tục đưa sơn mài truyền thống Việt Nam ra thế giới cho bạn bè quốc tế cùng biết.”
Bên cạnh những kỹ thuật quen thuộc như sử dụng vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai, hiện nay nhiều tác giả còn thử nghiệm tạo khối bằng sơn sống kết hợp mạt cưa, đất sét; xử lý bề mặt nhăn hoặc tạo những hiệu ứng chất liệu khác biệt...
Những tìm tòi ấy góp phần mở rộng khả năng biểu đạt của sơn mài, đồng thời chứng minh rằng chất liệu truyền thống không hề giới hạn sức sáng tạo của người nghệ sỹ./.
Từ những mảnh vỏ trứng đến câu chuyện giữ nghề sơn mài
Thông qua hoạt động trải nghiệm và sáng tạo sản phẩm tại tổ đình Hà Vĩ (Hoàn Kiếm, Hà Nội), nghề sơn mài đến gần hơn với công chúng, gợi mở hướng bảo tồn gắn với đời sống và sinh kế của nghệ nhân.
