Thiết lập cơ chế đưa di sản Việt Nam quý hiếm từ nước ngoài hồi hương

Quyết định đặt mục tiêu đưa di sản Việt Nam có giá trị ở nước ngoài về nước, phấn đấu hồi hương ít nhất 30 hiện vật vào năm 2035, góp phần bảo vệ chủ quyền văn hóa và làm giàu các bộ sưu tập quốc gia.

"Bản sao" ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” trong không gian cuộc trưng bày hồi tháng 1/2026, tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước. (Ảnh: Mai Mai/Vietnam+)
"Bản sao" ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” trong không gian cuộc trưng bày hồi tháng 1/2026, tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước. (Ảnh: Mai Mai/Vietnam+)

Những tác phẩm nghệ thuật có giá trị đặc biệt, cổ vật quý hiếm mang dấu ấn lịch sử và bản sắc dân tộc đang được lưu giữ tại các bảo tàng, nhà sưu tập ở nước ngoài sẽ có thêm cơ hội trở về Việt Nam thông qua một cơ chế triển khai đồng bộ. Không chỉ đặt mục tiêu đưa hiện vật về nước, Đề án còn hướng tới xác lập quy trình nhận diện, xác minh nguồn gốc, hoàn thiện hồ sơ pháp lý, đàm phán và tiếp nhận, gắn với trách nhiệm bảo quản, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà vừa ký Quyết định số 2196/QĐ-TTg phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước. Đề án được triển khai trong giai đoạn 2026-2035, chia thành hai giai đoạn nhằm từng bước xây dựng nền tảng, thí điểm và mở rộng.

Xác lập lộ trình đưa di sản trở về

Mục tiêu tổng quát của Đề án là xây dựng đồng bộ cơ chế, chính sách và giải pháp tìm kiếm, nhận diện, xác minh nguồn gốc, lập hồ sơ, vận động, đàm phán, mua hoặc tiếp nhận hiện vật được hiến tặng, chuyển giao và các hình thức hợp pháp khác.

Việc đưa di sản về nước phải bảo đảm phù hợp với Luật Di sản văn hóa năm 2024, Công ước UNESCO năm 1970 và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Qua đó, góp phần bảo vệ chủ quyền văn hóa, khôi phục ký ức lịch sử, làm giàu và hoàn thiện các bộ sưu tập quốc gia.

Trong giai đoạn 2026-2030, nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thành nhận diện, lập Danh sách các tác phẩm nghệ thuật, di sản văn hóa Việt Nam có giá trị đặc biệt đang ở nước ngoài; xây dựng, ban hành hướng dẫn chuyên môn và quy trình đưa hiện vật về nước để triển khai thống nhất trên cả nước.

Đáng chú ý, Đề án đặt mục tiêu lập hồ sơ nguồn gốc cho tối thiểu 10 hiện vật thuộc Nhóm A và Nhóm B, phấn đấu đưa về nước từ 3-5 hiện vật tiêu biểu. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để việc tiếp nhận không chỉ dựa trên giá trị nghệ thuật hay lịch sử mà còn phải có căn cứ khoa học, pháp lý và xác thực nguồn gốc.

khong-gian-trung-bay.jpg
Phía sau ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” là cả hành trình hồi hương ly kỳ. (Ảnh: Mai Mai/Vietnam+)

Sang giai đoạn 2031-2035, Đề án phấn đấu xử lý tối thiểu 50 hồ sơ hiện vật thuộc ba nhóm A, B, C và đưa về nước từ 30 hiện vật trở lên. Cùng với đó, duy trì, cập nhật Danh sách và Cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa; đào tạo tối thiểu 60 lượt cán bộ chuyên môn, từng bước hình thành đội ngũ chuyên gia quốc gia về truy xuất nguồn gốc, giám định, đàm phán và pháp lý quốc tế.

Một yêu cầu xuyên suốt là 100% hiện vật sau khi đưa về nước phải được đăng ký, kiểm kê, quản lý, bảo quản và phát huy giá trị theo quy định. Toàn bộ hồ sơ đã thu thập cũng được số hóa, tích hợp vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa.

Kết hợp pháp lý, ngoại giao và nguồn lực xã hội

Để thực hiện mục tiêu, Đề án xác định nhiệm vụ đầu tiên là xây dựng Danh mục nhận diện, xác thực giá trị các hiện vật Việt Nam đang ở nước ngoài. Danh mục được xây dựng theo hướng mở, tiếp nhận thông tin từ cơ quan quản lý, bảo tàng, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, cơ quan công an, tổ chức quốc tế, nhà sưu tập và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Các hiện vật được nhận diện thuộc ba nhóm chính: di vật, cổ vật bị thất lạc, chiếm đoạt hoặc xuất khẩu trái phép; cổ vật, bảo vật quốc gia, hiện vật khảo cổ, dân tộc học đang được lưu giữ tại bảo tàng, sưu tập tư nhân ở nước ngoài; tác phẩm mỹ thuật và hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, biểu tượng chủ quyền, bản sắc dân tộc.

Trên cơ sở đó, hiện vật được phân loại theo mức độ ưu tiên. Nhóm A là những hiện vật đặc biệt, khẩn cấp, có nguy cơ bị đấu giá, chuyển nhượng hoặc đã có hồ sơ chứng minh nguồn gốc; Nhóm B gồm hiện vật thuộc diện trung hạn, đang được lưu giữ tại bảo tàng, tổ chức nghiên cứu; Nhóm C là những hiện vật thuộc diện dài hạn, nằm trong các sưu tập tư nhân hoặc chưa rõ vị trí, tình trạng pháp lý.

Việc phân nhóm giúp xác định phương án xử lý phù hợp với từng hiện vật, từ thu thập chứng cứ khoa học, lịch sử, pháp lý đến lựa chọn con đường ngoại giao, thị trường hoặc thực thi pháp luật. Đặc biệt, với những trường hợp chưa đủ căn cứ pháp lý để yêu cầu hoàn trả, Đề án tính đến phương án mua lại, đồng thời huy động nguồn lực xã hội tham gia tài trợ, hiến tặng.

img-0695.jpg
Sáng 10/9/2026 (theo giờ Paris), lễ bàn giao Trống đồng Đông Sơn cho Việt Nam đã được tổ chức trọng thể tại trụ sở Bộ Văn hóa Cộng hòa Pháp. Trong ảnh: Bà Ngô Phương Ly, Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm; Bộ trưởng Văn hóa Pháp và Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông bên cạnh chiếc trống đồng Đông Sơn. (Nguồn ảnh: Bộ VHTTDL)

Một nội dung quan trọng khác là thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành, trong đó Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giữ vai trò đầu mối chuyên môn, phối hợp với Bộ Ngoại giao, Bộ Công an, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp và các địa phương. Các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài được phát huy vai trò trong việc theo dõi, kết nối với bảo tàng, nhà sưu tập, nhà đấu giá, cung cấp thông tin và hỗ trợ xác minh nguồn gốc hiện vật.

Đề án cũng chủ trương mở rộng hợp tác với UNESCO, Interpol, Tổ chức Hải quan thế giới (WCO), Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM) và các tổ chức liên quan nhằm chia sẻ thông tin, truy xuất nguồn gốc, phòng chống buôn bán trái phép di sản văn hóa, thúc đẩy hoàn trả những hiện vật bị thất lạc hoặc chiếm đoạt bất hợp pháp.

Nguồn lực thực hiện được huy động từ ngân sách nhà nước, Quỹ bảo tồn di sản văn hóa, Quỹ văn hóa, nghệ thuật, các khoản tài trợ, hiến tặng và nguồn xã hội hóa hợp pháp. Nhà nước đồng thời khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và các nhà sưu tập tham gia mua lại, hiến tặng, đưa cổ vật về nước.

Đặc biệt, việc tiếp nhận hiện vật không dừng ở khâu đưa qua biên giới. Đề án yêu cầu bảo đảm an toàn trong vận chuyển, tiếp nhận, hoàn thiện hồ sơ khoa học, pháp lý, đăng ký, kiểm kê, bảo quản và tổ chức nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu giá trị di sản.

Việc xây dựng một quy trình thống nhất, kết hợp giữa chuyên môn di sản, pháp luật và ngoại giao văn hóa sẽ tạo cơ sở để Việt Nam chủ động hơn trong tìm kiếm, bảo vệ và tiếp nhận những tài sản văn hóa có giá trị đang lưu giữ ở nước ngoài.

Xa hơn, mỗi hiện vật được đưa trở về không chỉ bổ sung cho các bộ sưu tập trong nước mà còn góp phần khôi phục những mảnh ghép lịch sử, củng cố ký ức và làm giàu di sản văn hóa dân tộc./.

(Vietnam+)

Tin cùng chuyên mục

Giáo sư sử học Emmanuel Poisson, Trưởng bộ môn Việt Nam học thuộc Khoa Ngôn ngữ và Văn minh Đông Á, Đại học Paris Cité (Pháp), tác giả cuốn sách nghiên cứu chuyên sâu “Quan và lại ở miền Bắc Việt Nam – Một bộ máy hành chính trước thử thách (1820-1918)”. (Ảnh: TTXVN phát)

Giá trị lịch sử của bài học trọng dụng nhân tài

Quốc Tử Giám phản ánh một quan niệm quan trọng trong lịch sử chính trị Việt Nam: Việc điều hành đất nước cần dựa vào những người được đào tạo, có học vấn, năng lực và phẩm chất đạo đức.