Theo Giáo sư sử học Emmanuel Poisson, Đại học Paris Cité (Pháp), Văn Miếu-Quốc Tử Giám không chỉ là biểu tượng của truyền thống hiếu học, mà còn lưu giữ những dấu ấn về cách cha ông ta đào tạo, tuyển chọn và trọng dụng nhân tài để xây dựng, quản lý đất nước.
Đằng sau những tấm bia tiến sỹ là cả một hệ thống khoa cử gắn liền với việc tổ chức bộ máy nhà nước, đề cao tài năng, đạo đức và trách nhiệm của người làm quan.
Dù mang những giới hạn của xã hội phong kiến, di sản ấy vẫn chứa đựng nhiều bài học có giá trị đối với giáo dục, tuyển chọn và sử dụng nhân tài trong xã hội hiện đại.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Paris nhân dịp kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám, Giáo sư Emmanuel Poisson cho rằng để hiểu đầy đủ giá trị của di sản này, cần đặt nền khoa cử Việt Nam trong tiến trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến.
Được xây dựng năm 1076 dưới triều Lý, Quốc Tử Giám không chỉ gắn với sự phát triển của Nho học, mà còn phản ánh một quan niệm quan trọng trong lịch sử chính trị Việt Nam: Việc điều hành đất nước cần dựa vào những người được đào tạo, có học vấn, năng lực và phẩm chất đạo đức.
Tuy nhiên, tác giả cuốn sách “Quan và lại ở miền Bắc Việt Nam - Một bộ máy hành chính trước thử thách (1820-1918)” lưu ý rằng không nên lý tưởng hóa khoa cử như một hệ thống tuyển chọn hoàn toàn công bằng, cũng không thể đơn giản coi bộ máy quan lại phong kiến là một thiết chế lạc hậu và kém hiệu quả.
Thực tế lịch sử phức tạp hơn nhiều, với sự đan xen giữa tài năng, học vấn, kinh nghiệm, lòng trung thành với triều đình và những mối quan hệ xã hội.
Theo Trưởng bộ môn Việt Nam học thuộc Khoa Ngôn ngữ và Văn minh Đông Á, Đại học Paris Cité, từ thế kỷ XV, cùng với quá trình củng cố nhà nước quân chủ tập quyền, khoa cử ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc tuyển chọn và đào tạo đội ngũ quan lại.
Tiếp thu mô hình giáo dục và tổ chức nhà nước của Trung Hoa nhưng có những điều chỉnh phù hợp với điều kiện Việt Nam, các triều đại sử dụng thi cử để lựa chọn những người am hiểu kinh điển, nguyên tắc trị nước và các quy định hành chính.
Đây không đơn thuần là phương thức tìm kiếm người có học vấn, mà còn là công cụ đưa tầng lớp trí thức địa phương vào hệ thống quản lý thống nhất, qua đó tăng cường sự hiện diện và quyền lực của triều đình trên phạm vi cả nước.
Hệ thống khoa cử được tổ chức qua nhiều cấp, từ các kỳ khảo hạch ban đầu, thi Hương tại địa phương, thi Hội ở kinh đô đến thi Đình, nơi nhà vua quyết định thứ bậc cuối cùng của những người đỗ đạt.
Tùy theo học vị và năng lực, người đỗ tú tài, cử nhân hoặc tiến sĩ có thể đảm nhiệm những công việc khác nhau trong giáo dục, quản lý hành chính và xét xử.
Việc tuyển chọn đội ngũ quan lại được đào tạo theo những chuẩn mực chung giúp triều đình củng cố bộ máy điều hành, đồng thời hình thành một tầng lớp trí thức có khả năng kết nối quyền lực trung ương với đời sống địa phương.
Tuy nhiên, quá trình xây dựng nhà nước không chỉ dựa vào việc tập trung quyền lực và hạn chế ảnh hưởng của các thế lực địa phương. Triều đình còn phải dựa vào những dòng họ có uy tín, các mạng lưới thân thuộc và những nhóm có ảnh hưởng trong làng xã.
Các mối quan hệ này đôi khi cản trở việc thực thi quyền lực từ trung ương, nhưng cũng có thể giúp bộ máy hành chính hoạt động hiệu quả hơn nhờ sự hiểu biết về cộng đồng và những điều kiện cụ thể tại địa phương.
Vì vậy, lịch sử quan lại Việt Nam phản ánh sự đan xen giữa nỗ lực xây dựng một nền hành chính thống nhất và vai trò không thể bỏ qua của các quan hệ xã hội truyền thống.
Một điểm đáng chú ý trong phân tích của Giáo sư Emmanuel Poisson là khoa cử chưa bao giờ trở thành con đường duy nhất để bước vào bộ máy quan lại. Con cháu hoàng tộc và một số gia đình quan lại có thể được hưởng những quy định tuyển dụng riêng, dù vẫn phải trải qua các hình thức kiểm tra nhất định.
Những người có công trong quân đội, nhân viên hành chính cấp dưới hoặc người được tiến cử nhờ năng lực cũng có cơ hội đảm nhiệm chức vụ trong bộ máy nhà nước.
Đặc biệt, dưới thời Vua Minh Mạng và Tự Đức, việc tiến cử được sử dụng để tìm kiếm những người có tài năng nhưng không nhất thiết xuất thân từ hệ thống thi cử truyền thống.
Điều đó cho thấy các triều đại đã kết hợp nhiều phương thức tuyển chọn, trong đó kết quả khoa bảng giữ vị trí quan trọng nhưng không phải tiêu chí duy nhất.
Nền giáo dục Nho học cũng không chỉ nhằm truyền đạt kiến thức kinh điển, mà còn hướng tới việc hình thành nhân cách, khả năng phán đoán và ý thức trách nhiệm của người làm quan.
Quan niệm “học cổ nhập quan”, được học giả Lê Quý Đôn nhắc đến, thể hiện mối liên hệ giữa việc nghiên cứu những tri thức và chuẩn mực của người xưa với con đường tham gia quản lý đất nước.
Người có học được kỳ vọng không chỉ thông hiểu sách vở, mà còn biết tham mưu cho nhà vua, thực thi công lý, duy trì trật tự xã hội và giải quyết những công việc cụ thể của triều đình.
Những phẩm chất như ngay thẳng, trung thành, chừng mực, liêm khiết và quan tâm đến lợi ích chung được coi là nền tảng đạo đức của người nắm giữ quyền lực.
Nguyên Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Pháp về Đông Á (IFRAE) thuộc Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), Viện Ngôn ngữ và Văn minh Phương Đông (Inalco) và Đại học Paris Cité cho rằng khoa cử phong kiến chỉ chú trọng học thuộc lòng và văn chương, xa rời thực tế quản lý đất nước, chưa phản ánh đầy đủ nội dung của hệ thống này.
Bên cạnh yêu cầu nắm vững kinh điển, viết văn và tuân thủ những quy tắc trình bày chặt chẽ, các kỳ thi còn có phần văn sách, đòi hỏi thí sinh phải phân tích, lập luận và đưa ra nhận định trước những vấn đề được đặt ra.
Một số đề thi liên quan trực tiếp đến tình hình đương thời, những khó khăn trong việc trị nước hoặc các sự kiện lịch sử có vẻ mâu thuẫn nhau. Qua đó, người dự thi phải chứng minh khả năng suy nghĩ, giải thích và đề xuất cách nhìn nhận vấn đề, chứ không đơn thuần tái hiện kiến thức đã học.
Việc đào tạo quan lại cũng không kết thúc khi thí sinh thi đỗ. Những người được tuyển dụng còn phải trải qua quá trình tập sự, tích lũy kinh nghiệm và từng bước đảm nhận trách nhiệm hành chính.
Việc thăng tiến thường diễn ra tương đối chậm, chịu sự điều chỉnh của những quy định cụ thể, trong đó có các quy định ban hành năm 1844 và 1865. Cách tổ chức này phản ánh quan niệm rằng năng lực quản lý không thể chỉ được xác định bằng kết quả thi cử, mà còn phải được kiểm chứng qua thực tiễn công việc.
Học vấn, kinh nghiệm và phẩm chất đạo đức vì thế được xem là những yếu tố bổ sung cho nhau trong quá trình hình thành đội ngũ quan lại.
Trong tư tưởng Nho giáo, hình mẫu người quân tử được đặt đối lập với kẻ tiểu nhân, đề cao sự liêm khiết, tiết kiệm, lòng vị tha và tinh thần tận tụy phục vụ nhà nước, thay vì chạy theo danh vọng hay lợi ích vật chất.
Tuy nhiên, những chuẩn mực ấy không phải lúc nào cũng được thực hiện trong đời sống chính trị. Bộ máy quan lại vẫn chịu ảnh hưởng của quan hệ gia đình, dòng họ và các mạng lưới bảo trợ; tình trạng thiên vị người thân, lạm dụng quyền lực và tham nhũng vẫn tồn tại.
Chính sự giằng co giữa lý tưởng đạo đức và thực tế vận hành bộ máy nhà nước cho thấy cần đánh giá nền hành chính phong kiến một cách khách quan, nhận diện cả những nguyên tắc tiến bộ lẫn giới hạn của chúng trong điều kiện lịch sử cụ thể.
Quan niệm về người tài cũng không ngừng thay đổi, đặc biệt trong thế kỷ XIX, khi nhu cầu quản lý đất nước ngày càng đòi hỏi những kiến thức chuyên môn đa dạng.
Năm 1871, vua Tự Đức khuyến khích việc giảng dạy kiến thức quân sự, nông nghiệp và thủy lợi, đồng thời yêu cầu quan lại tiến cử những người có khả năng trong các lĩnh vực như tư pháp, đàm phán, kỹ thuật, y học, thiên văn và chế tạo vũ khí.
Những chủ trương này cho thấy triều đình đã nhận thức được rằng việc điều hành đất nước không thể chỉ dựa vào kiến thức kinh điển. Bên cạnh học vấn truyền thống, năng lực thực hành và khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể ngày càng được coi trọng./.
950 năm Văn Miếu-Quốc Tử Giám: Cột mốc quan trọng trong lĩnh vực giáo dục, văn hóa Việt Nam
Tiến sỹ Sokolov nhấn mạnh Quốc Tử Giám không chỉ là di tích quốc gia quan trọng lưu giữ ký ức về lịch sử giáo dục và kỳ thi Nho giáo ở Việt Nam mà còn trở thành một nền tảng cho ngoại giao văn hóa.
