Hơn 4 thập kỷ sau những trận chiến ác liệt trên Mặt trận Vị Xuyên, nhiều người lính vẫn còn nằm lại giữa núi đá biên cương. Địa hình đổi khác, dấu tích chiến trường mờ dần, hồ sơ còn nhiều khoảng trống, trong khi những nhân chứng trực tiếp mỗi năm một già đi.
“Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ” đang tạo một bước chuyển mới, huy động cả hệ thống chính trị cùng vào cuộc. Riêng tại Tuyên Quang, 172 hài cốt liệt sỹ đã được tìm kiếm, quy tập.
Phóng viên TTXVN tại Tuyên Quang thực hiện chùm 3 bài viết với chủ đề "Tìm đồng đội giữa đá núi biên cương" nhằm phản ánh hành trình hồi tưởng, cung cấp thông tin của các cựu chiến binh để lực lượng chức năng mở đường tìm kiếm, sớm đưa những người đã ngã xuống về với gia đình.
Điểm cao 1030, xã Minh Tân, những ngày tháng 10 lại đón những người lính năm xưa trở về. Hơn 40 năm đủ để cây rừng phủ kín nhiều dấu tích trận địa, những đoạn hào chỉ còn lại đường lõm mờ trên sườn núi, nhiều vị trí từng quen thuộc đã bị mưa lũ và đất đá làm biến dạng.
Nhưng với các cựu chiến binh, họ vẫn giữ vẹn nguyên trong ký ức về nơi đồng đội hy sinh và được chôn cất. Những người lính năm xưa được coi là những “tấm bản đồ sống." Nhưng nhiều cựu chiến binh đã ngoài 70-80 tuổi, có người sức khỏe không còn cho phép lên núi. Thu thập ký ức của nhân chứng vì vậy không đơn thuần phục vụ một đợt tìm kiếm, mà đang trở thành cuộc chạy đua với thời gian.
Những “tấm bản đồ sống”
Liệt sỹ Ma Đình Thắng, sinh năm 1962, quê quán ở tỉnh Hà Tuyên (cũ), nhập ngũ năm 1981, là Tiểu đội trưởng thuộc Trung đoàn 266, Sư đoàn 313. Ngày 15/5/1984, anh hy sinh tại điểm cao 1030.
Giữa lúc chiến sự ác liệt, những người còn sống chỉ kịp mai táng anh ngay trên trận địa. Đồng chí Đỗ Văn Toàn là một trong số những người trực tiếp chôn cất anh. Không bia mộ, không một tọa độ chính xác, những gì họ có thể làm là ghi nhớ địa hình, những tảng đá, hướng sườn núi với hy vọng một ngày nào đó sẽ trở lại.
Hơn 40 năm sau, cựu chiến binh Đỗ Văn Toàn trở lại điểm cao 1030, cùng tìm kiếm lần theo những dấu tích còn lưu trong ký ức, chỉ lại vị trí hầm, hướng trận địa và khu vực người đồng đội được mai táng. Những thông tin ấy được đối chiếu với địa hình, từng bước khoanh vùng tìm kiếm.
Ngày 2/10/2026, hài cốt liệt sỹ Ma Đình Thắng được tìm thấy cùng hai đế giày, hai chiếc dép nhựa và ba cúc áo.
Bà Ma Thị Tứ, chị gái liệt sỹ vượt đường xa, qua những dốc đá để đến nơi người em đã nằm lại hơn 4 thập kỷ. Người từng chôn cất anh nay lại có mặt đưa anh về với gia đình thân thương.
Trên điểm cao 1030 còn có những cuộc trở về khác. Cựu chiến binh Lương Hữu Việt, nguyên Chính trị viên Tiểu đoàn 1, sau là Chủ nhiệm Chính trị Trung đoàn 141, Sư đoàn 312 và cựu chiến binh Hoành, nguyên Đại đội trưởng Đại đội 2, Tiểu đoàn 1, đều đã ngoài 70 tuổi nhưng không quản ngại khó khăn, lên cao điểm dựng lều, cắm chốt, đồng hành cùng cán bộ chiến sỹ Đội tìm kiếm quy tập tìm đồng đội.
Ngày chiến tranh, họ thuộc lớp “anh cả” của đơn vị, nhiều chiến sỹ dưới quyền còn rất trẻ, có người khi ngã xuống mới ngoài đôi mươi, Một chiếc lều giữa điểm cao, vài vật dụng mang theo đủ cho những ngày bám núi.
Với hai cựu chiến binh, chuyến trở lại không phải cuộc thăm chiến trường cũ. Họ ở lại để có thêm thời gian nhớ, quan sát, đối chiếu từng đoạn hào, từng sườn núi, hỗ trợ lực lượng làm nhiệm vụ xác định những nơi đồng đội có thể còn nằm lại...
Nếu điểm cao 1030 là nơi một lời hẹn với đồng đội thì tại điểm cao 685, ký ức của những người lính năm xưa lại trực tiếp giúp thu hẹp phạm vi tìm kiếm giữa địa hình rộng lớn.
Cựu chiến binh Trịnh Xuân Hùng, trú tại xã Hoa Quân, tỉnh Nghệ An, nguyên Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 153, Sư đoàn 356, từng trực tiếp chỉ huy đơn vị phòng ngự tại điểm cao 685 từ tháng 12/1984 đến tháng 1/1985.
Trở lại chiến trường xưa, ông cùng những người từng chiến đấu tại đây nhớ lại vị trí bố trí đội hình, khu vực diễn ra chiến đấu và những nơi nghi có đồng đội được mai táng.
Những lời kể không được sử dụng như một kết luận duy nhất. Thông tin của từng nhân chứng được đặt cạnh hồ sơ, sơ đồ tác chiến và dấu tích ngoài thực địa. Từ đó, lực lượng chức năng xác định những khu vực tìm kiếm có diện tích từ 150-600m², đào khoảng 7.500m³ đất, đá.
Kết quả tìm kiếm tại điểm cao 685 với những mộ tập thể và hàng chục hài cốt liệt sỹ được phát hiện cho thấy giá trị đặc biệt của việc kết hợp thông tin nhân chứng với kiểm chứng trên thực địa.
Sau hơn 4 thập kỷ, mỗi ký ức chỉ là một mảnh ghép. Khi nhiều mảnh ghép được đặt cạnh nhau, một khu vực rộng hàng nghìn mét vuông có thể dần thu hẹp thành những vị trí cụ thể để tổ chức tìm kiếm.
Từ ký ức đến tọa độ tìm kiếm
Ký ức có thể mở đường nhưng để có căn cứ tìm kiếm là cả một quá trình thu thập, đối chiếu và kiểm chứng. Đây cũng là cách làm hiệu quả được đẩy mạnh trong Chiến dịch 500 ngày đêm tại Tuyên Quang để đưa những nguồn thông tin vốn nằm rải rác trong trí nhớ của hàng trăm cựu chiến binh vào một quy trình tìm kiếm có tổ chức.
Tại Bình độ 300, thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy, những người lính năm xưa đã trở lại đúng nơi từng diễn ra chiến sự để cùng lực lượng chức năng ghép lại những mảnh ký ức.
Trong hội nghị thu thập, cung cấp, xác minh thông tin, tư liệu lịch sử tổ chức ngay tại khu vực chiến trường cũ ngày 21/10, các cựu chiến binh và nhân chứng cùng xác định đơn vị từng tham gia chiến đấu, nơi đóng quân, hướng tiến công, vị trí đồng đội hy sinh và những khu vực còn khả năng có hài cốt liệt sỹ.
Một lời kể không dừng lại trên giấy mà được mang ra thực địa để kiểm tra; một vị trí được nhiều người cùng xác nhận sẽ tiếp tục được đối chiếu hồ sơ trước khi hình thành phương án tìm kiếm.
Cách làm ấy giúp giải quyết một trong những khó khăn lớn nhất: khoảng cách giữa hồ sơ và thực địa. Chỉ khi hai nguồn thông tin gặp nhau, cộng thêm khảo sát thực tế, khả năng xác định đúng khu vực mới được nâng lên.
Cùng với việc khai thác, kiểm chứng thông tin từ các cựu chiến binh, công tác tìm kiếm được triển khai với sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Ban Thường vụ Tỉnh ủy Tuyên Quang đã ban hành Chỉ thị số 06-CT/TU ngày 29/6/2026 về tăng cường sự lãnh đạo thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm.
Trong chuyến công tác tại xã Thanh Thủy, Bí thư Tỉnh ủy Tuyên Quang Hầu A Lềnh yêu cầu các lực lượng tiếp tục phối hợp chặt chẽ, triển khai đồng bộ công tác rà phá bom mìn, vật nổ với tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ, phát huy tối đa các nguồn thông tin phục vụ nhiệm vụ.
Kết quả 172 hài cốt liệt sỹ được tìm kiếm, quy tập trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang là một câu chuyện được kể lại sau hơn 40 mươi năm, một sơ đồ được vẽ bằng trí nhớ hay một người lính già đứng giữa chiến trường cũ, cố xác định nơi người đồng đội năm xưa đã nằm xuống.
Trên điểm cao 1030, những cựu chiến binh ngoài 70 tuổi vẫn dựng lều tìm các đồng đội. Ở điểm cao 685, một cựu Tiểu đoàn trưởng trở lại, chỉ ra nơi đơn vị từng bố trí đội hình. Tại bình độ 300, những mảnh ký ức được đặt cạnh hồ sơ và bản đồ để xác định từng vùng tìm kiếm...
Từ chủ trương của cấp ủy đến từng cuộc khảo sát trên núi là một chuỗi công việc cụ thể. Cựu chiến binh cung cấp ký ức; cơ quan quân sự rà lại hồ sơ; cán bộ chuyên môn xác định địa bàn; công binh rà phá bom mìn; chính quyền và người dân địa phương hỗ trợ đường đi, địa hình.
Nhưng không phải nguồn tin nào cũng cho kết quả chính xác. Có vị trí sau khi khảo sát phải tạm dừng vì chưa đủ căn cứ hoặc chưa bảo đảm an toàn. Chính sự cẩn trọng đó làm nên giá trị của cách làm mới: trân trọng từng ký ức nhưng không tuyệt đối hóa ký ức; quyết tâm tìm kiếm nhưng không nóng vội; huy động đông lực lượng nhưng mỗi phần việc đều phải có căn cứ, trách nhiệm rõ ràng.
Mỗi ký ức được ghi lại hôm nay không chỉ thuộc về quá khứ mà có thể là chiếc chìa khóa cho một cuộc tìm kiếm ngày mai. Giữa đá núi biên cương, những người lính năm xưa vẫn đang nỗ lực gửi lại phần ký ức của họ để dẫn đường cho đồng đội trở về./.
Bài 2: Kiên trì bám núi, bám đá nơi chiến trường xưa
Từ ký ức chiến trường, Tuyên Quang mở rộng tìm kiếm hài cốt liệt sỹ
Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sỹ Tuyên Quang tổ chức Hội nghị thu thập, cung cấp, xác minh thông tin, tư liệu phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ.
