Robot công nghiệp, thiết bị điện siêu cao áp, hệ thống sản xuất thông minh hay logistics số không chỉ là những cụm từ công nghệ thời thượng mà còn là những sản phẩm chiến lược mà ngành Công Thương đang đặt mục tiêu làm chủ, biến định hướng của Nghị quyết 57-NQ/TW thành năng lực cạnh tranh thực sự cho nền kinh tế.
Tại Tọa đàm "Tự chủ công nghệ của ngành Công Thương: Bài toán lớn và sản phẩm công nghệ chiến lược" do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 30/9, các chuyên gia và nhà quản lý đã cùng nhìn thẳng vào thực trạng, nhận diện đúng hướng đi cho "bài toán" tự chủ công nghệ của ngành Công Thương.
Tập trung vào khâu then chốt
Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng của phát triển đất nước. Trong bối cảnh đó, tự chủ công nghệ không còn được hiểu đơn giản là giảm nhập khẩu hay thay thế hàng ngoại. Với ngành Công Thương, đây là quá trình hình thành năng lực thiết kế, tích hợp, vận hành, cải tiến và phát triển những công nghệ có ý nghĩa trực tiếp đối với sản xuất công nghiệp, năng lượng và thương mại.
Ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Chuyển đổi số, (Bộ Công Thương) nhấn mạnh ngay từ đầu tọa đàm: "Tự chủ công nghệ không có nghĩa là chúng ta phải làm tất cả. Chúng ta chỉ cần làm chủ những công nghệ, những khâu công nghệ, những sản phẩm ảnh hưởng đến an ninh kinh tế, năng lực cạnh tranh và sự phát triển lâu dài của ngành Công Thương."
Quan điểm này được cụ thể hóa qua Quyết định số 808/QĐ-TTg năm 2026 của Thủ tướng Chính phủ về giao nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược. Theo đó, Bộ Công Thương được giao chủ trì ba lĩnh vực trọng tâm: bảo đảm an ninh năng lượng; tự chủ công nghiệp và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa; hiện đại hóa thương mại thông qua dữ liệu, logistics thông minh và chuỗi cung ứng tin cậy.
Từ ba bài toán lớn này, các công nghệ cần làm chủ được xác định rõ ràng hơn. Trong lĩnh vực năng lượng, đó là thiết bị điện và thiết bị lưu trữ năng lượng. Trong sản xuất công nghiệp, đó là robot, tự động hóa và sản xuất thông minh. Còn trong thương mại, những công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, truy xuất nguồn gốc và logistics thông minh sẽ ngày càng đóng vai trò then chốt.
Đáng chú ý, Danh mục công nghệ và sản phẩm công nghệ chiến lược cập nhật năm 2026 đã đưa robot và tự động hóa, công nghệ năng lượng, vật liệu tiên tiến, thiết bị điện cao áp và siêu cao áp vào nhóm ưu tiên - tất cả đều gắn trực tiếp với các bài toán mà ngành Công Thương đang phải giải.
"Làm chủ công nghệ là điều kiện, tạo ra sản phẩm là kết quả trực tiếp, còn nâng cao năng lực cạnh tranh là mục tiêu cuối cùng. Tự chủ công nghệ phải được đo bằng khả năng tạo ra sản phẩm, giá trị mới và năng lực cạnh tranh mới cho ngành," ông Hoàng Ninh khẳng định.
Nhìn từ thực tiễn nghiên cứu và chế tạo, Tiến sỹ Vũ Văn Khoa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí cho rằng năng lực công nghệ của Việt Nam hiện có thể được nhìn nhận theo ba tầng rõ ràng.
Tầng một là làm chủ thiết kế, chế tạo sản phẩm khối lượng lớn như thiết bị thủy điện (đã thực hiện hơn 29 công trình trên 100MW, tiêu biểu Sơn La, Lai Châu). Tầng hai là tham gia tổng thầu EPC, EPCM trong điện mặt trời, nhiệt điện than, giàn khoan dầu khí. Tầng ba là hướng tới robot công nghiệp, thiết bị cao áp, hệ thống sản xuất thông minh, đường sắt cao tốc…
Để lựa chọn đúng công nghệ đáng tập trung làm chủ, tiến sỹ Vũ Văn Khoa đề xuất năm tiêu chí: công nghệ phải xuất phát từ bài toán kinh tế-xã hội và an ninh thực tế; cân bằng giữa mức độ sẵn sàng công nghệ, quy mô thị trường và năng lực hiện có; có dung lượng thị trường nội địa đủ lớn; ưu tiên các khâu có giá trị gia tăng cao; và đặc biệt, phải "làm sâu, làm đến cùng" với công nghệ đã chọn.
Doanh nghiệp cần cơ chế, không chỉ cần quyết tâm
Ở góc nhìn của người trực tiếp sản xuất, ông Nguyễn Hải Quân, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Thiết bị Điện Đông Anh (EEMC), chia sẻ thẳng thắn: khó khăn lớn nhất không phải là thiếu quyết tâm, mà là ở khâu chuyển hóa - từ mua công nghệ sang tự chủ công nghệ.
Khi tiếp nhận công nghệ từ đối tác nước ngoài, doanh nghiệp được kế thừa cả một hệ thống kinh nghiệm: thiết kế, quy trình sản xuất, kiểm chứng sản phẩm. Nhưng để tự mình làm chủ, doanh nghiệp phải xây dựng lại toàn bộ nền tảng đó từ đầu. Với sản phẩm máy biến áp 500kV, chỉ một thay đổi nhỏ trong kết cấu cũng kéo theo hàng loạt bài toán phức tạp về điện từ trường, cách điện, tổn hao và khả năng chịu ngắn mạch. Ở cấp điện áp siêu cao, độ tin cậy và ổn định vận hành là yêu cầu không thể thỏa hiệp.
Từ kinh nghiệm thực tế, ông Nguyễn Hải Quân cho rằng doanh nghiệp phải làm chủ đồng thời ba trụ cột: Làm chủ thiết kế; làm chủ mô phỏng, kiểm định và tối ưu thiết kế và làm chủ công nghệ chế tạo cùng quy trình thử nghiệm, kiểm định sản phẩm. Thiếu bất kỳ trụ cột nào, quá trình tự chủ sẽ không thể hoàn chỉnh.
Tuy nhiên, để doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn vào công nghệ, cần có cơ chế đặt hàng xuất phát từ nhu cầu thực tế của ngành, với lộ trình rõ ràng từ nghiên cứu, thử nghiệm đến ứng dụng và thương mại hóa. Quan trọng không kém là cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý giữa Nhà nước, đơn vị sử dụng và đơn vị nghiên cứu-chế tạo, dựa trên tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình đánh giá minh bạch.
"Khi đầu ra và lộ trình thương mại hóa được xác định rõ, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn hơn trong đầu tư và phát triển công nghệ," ông Nguyễn Hải Quân nhấn mạnh.
Đích đến mà ngành Công Thương hướng tới là hình thành năng lực công nghệ đủ mạnh để chủ động hơn trong năng lượng, công nghiệp và thương mại; đồng thời tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây chính là cách hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW trong một ngành có vai trò trụ cột của nền kinh tế - không phải bằng những tuyên bố, mà bằng những sản phẩm công nghệ chiến lược mang thương hiệu Việt Nam./.
Doanh nghiệp, viện trường được đề xuất nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược
Doanh nghiệp, viện nghiên cứu, cơ sở giáo dục đại học, tổ chức khoa học và công nghệ, cá nhân có thể gửi đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển công nghệ chiến lược tới Bộ Khoa học và Công nghệ.
