Thời gian gần đây, các nhà hát trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, kết hợp công nghệ hiện đại với bản sắc văn hóa dân tộc, mở ra hướng đi mới giữa kết hợp nghệ thuật, công nghệ và trải nghiệm không gian văn hóa.
Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn còn gặp khó khăn về kinh phí đầu tư và cơ sở vật chất.
Ngày 22/10, tại Hà Nội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức tọa đàm “Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn” để đại diện các đơn vị nghệ thuật, nghệ sỹ, đạo diễn, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ cùng thảo luận, tìm giải pháp cho vấn đề này.
Dùng công nghệ tăng sức hút cho vở diễn
Phát biểu báo cáo đề dẫn tọa đàm, ông Hoàng Hà, Tổng biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cho biết trong thời gian qua, ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn đã được nhiều đơn vị nghệ thuật quan tâm, đẩy mạnh, từ khâu sáng tác, dàn dựng đến biểu diễn, quảng bá, truyền thông và kết nối khán giả.
Đặc biệt, từ sau đại dịch COVID-19, điều này trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Không chỉ là việc bán vé qua mạng, quảng bá chương trình qua các nền tảng xã hội, mà nhiều chương trình nghệ thuật còn được chuyển tải trên nền tảng số đến với đông đảo người xem; các ứng dụng thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo, công nghệ 3D Mapping, âm thanh, ánh sáng công nghệ hiện đại… đã được sử dụng, đầu tư.
Một số chương trình thực cảnh đã được đầu tư công phu cả về nghệ thuật và công nghệ hiện đại gắn với thu hút khách du lịch, trở thành sản phẩm du lịch văn hoá gây tiếng vang như "Tinh hoa Bắc Bộ" hay "Ký ức Hội An."
Dưới định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhiều nhà hát trực thuộc Bộ đã có những nỗ lực, đổi mới nghệ thuật bằng công nghệ và bản sắc văn hoá dân tộc.
Gần đây nhất là sự thành công của các vở diễn "Sơn thần thủy quái" và "Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ" của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đã mở ra thêm những hướng đi mới cho việc kết hợp có hiệu quả giữa nghệ thuật, công nghệ và trải nghiệm không gian văn hoá.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn ở nước ta hiện nay cũng còn gặp không ít những khó khăn về kinh phí đầu tư, cơ sở vật chất.
Ở nhiều đơn vị nghệ thuật còn thiếu trang thiết bị công nghệ hiện đại, đạt chuẩn quốc tế; đội ngũ nhân lực còn hạn chế trong sử dụng, khai thác hiệu quả giữa công nghệ và nghệ thuật…
Trong khi đó, nhiều cơ sở đào tạo nghệ thuật chưa chú trọng môn học về kỹ xảo công nghệ, sân khấu số; chính sách xã hội hoá chưa tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy hợp tác giữa doanh nghiệp và đơn vị nghệ thuật, nghệ sỹ…
Chia sẻ tại tọa đàm, Nghệ sỹ Nhân dân Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho rằng những đột phá công nghệ có khả năng đáp ứng thị hiếu thưởng thức hiện nay của khán giả đặc biệt là người trẻ. Sự phối hợp giữa ánh sáng, âm thanh, hình ảnh và kịch bản ứng dụng công nghệ giúp nâng cao hiệu quả dàn dựng, hỗ trợ nghệ sỹ thể hiện cảm xúc, tăng sức hấp dẫn của vở diễn.
Thế nhưng, theo Nghệ sỹ Nhân dân Tống Toàn Thắng, công nghệ không thể thay thế tài năng nghệ sỹ. Công nghệ hỗ trợ, phục vụ ý tưởng sáng tạo, hỗ trợ nâng cao hiệu quả thẩm mỹ của tác phẩm. Quá trình ứng dụng công nghệ đòi hỏi đạo diễn am hiểu kỹ thuật, phối hợp hài hòa các yếu tố công nghệ và nghệ thuật.
'Đầu tư nhiều tiền chưa chắc đã hay'
Bám sát các quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tọa đàm gắn nội dung trao đổi với việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, cũng như định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Bên cạnh những điểm mới trong sáng tạo, thực tiễn triển khai chuyển đổi số tại các nhà hát đang vấp phải 3 nút thắt lớn về hạ tầng, nhân lực và tài chính.
Nghệ sỹ Nhân dân Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, cho rằng ứng dụng công nghệ trong nghệ thuật biểu diễn cần gắn với đầu tư chiều sâu, trước hết là đầu tư cho con người. Kinh phí rất quan trọng, nhưng để biến nguồn kinh phí ấy thành chất lượng nghệ thuật phải có đội ngũ đủ năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và khai thác công nghệ.
“Một tác phẩm được đầu tư nhiều tiền chưa chắc đã hay. Điều quan trọng là đội ngũ sáng tạo có đủ khả năng sử dụng nguồn lực ấy để tạo ra giá trị hay không. Vì vậy, cùng với đầu tư trang thiết bị, cần có chiến lược đào tạo bài bản cho tác giả, đạo diễn, diễn viên, họa sỹ, nhạc sỹ, đội ngũ âm thanh, ánh sáng và những người làm công tác quản lý, vận hành nhà hát, truyền thông, marketing,” Nghệ sỹ Nhân dân Trung Hiếu nêu quan điểm.
Kinh phí rất quan trọng, nhưng để biến nguồn kinh phí ấy thành chất lượng nghệ thuật phải có đội ngũ đủ năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và khai thác công nghệ.
Ở một góc nhìn khác, Nghệ sỹ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam lưu ý việc ứng dụng công nghệ phải căn cứ vào đặc thù từng loại hình. Với nghệ thuật múa rối, nếu hình ảnh trình chiếu quá hoành tráng có thể lấn át vẻ đẹp tinh xảo của con rối.
"Có những con rối rất nhỏ; nếu hình ảnh trình chiếu quá lớn, quá mạnh thì công nghệ có thể lấn át nhân vật. Khán giả đến nhà hát trước hết để xem múa rối, cảm nhận cái hay, cái đẹp, sự độc đáo của con rối và nghệ thuật điều khiển rối. Các yếu tố hỗ trợ phải làm nổi bật những giá trị ấy," Nghệ sỹ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng nói.
Từ kinh nghiệm giảng dạy, biên đạo, đạo diễn và quản lý, Tiến sỹ, Nghệ sỹ Nhân dân Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam cho rằng ứng dụng công nghệ số trong nghệ thuật biểu diễn cần được nhìn nhận trong toàn bộ quá trình sáng tạo, tổ chức sản xuất, phân phối, quản lý và tiếp cận công chúng.
Theo Nghệ sỹ Nhân dân Trần Ly Ly, mỗi loại hình, mỗi không gian biểu diễn có yêu cầu ứng dụng công nghệ khác nhau. Với xiếc, sân khấu tròn, mái vòm cao và không gian rộng tạo điều kiện để công nghệ mở ra những bối cảnh, tầng lớp hình ảnh, hỗ trợ hiệu quả cho biểu diễn. Trong khi đó, múa rối có những chuyển động nhỏ, tinh tế, đòi hỏi cách xử lý phù hợp để khán giả cảm nhận được ngôn ngữ riêng của con rối.
Vì vậy, không thể áp dụng cùng một cách thức cho mọi loại hình. Điều quan trọng là hiểu đặc trưng nghệ thuật, xác định giá trị cần gìn giữ và lựa chọn công nghệ để phục vụ ý đồ sáng tạo.
Nghệ sỹ Nhân dân Trần Ly Ly cũng kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao một đơn vị đầu mối xây dựng bộ tiêu chí và danh mục các dự án ưu tiên, làm cơ sở triển khai chuyển đổi số trong nghệ thuật biểu diễn. Các đơn vị nghệ thuật cũng cần chủ động kiểm kê tư liệu, rà soát hạ tầng, xác định nhu cầu và những nội dung cần đầu tư.
“Tôi cho rằng có bốn vấn đề cần được quan tâm: Triển khai chuyển đổi số một cách có hệ thống; sử dụng công nghệ phục vụ tư duy và giá trị nghệ thuật; đầu tư cho con người; đổi mới cơ chế hợp tác, đầu tư. Khi giải quyết đồng thời những vấn đề ấy, các nhà hát mới có điều kiện chủ động lựa chọn hướng đi phù hợp, vừa đổi mới sáng tạo, vừa gìn giữ bản sắc của từng loại hình nghệ thuật,” Nghệ sỹ Nhân dân Trần Ly Ly nhấn mạnh./.
Quy định mới về phụ cấp, bồi dưỡng đối với người hoạt động nghệ thuật biểu diễn
Người lao động trong các đơn vị sự nghiệp công lập nghệ thuật biểu diễn, đơn vị nghệ thuật biểu diễn thuộc lực lượng vũ trang được áp dụng các mức phụ cấp ưu đãi nghề, từ 20% đến 50%, tùy vị trí.
