Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang tạo ra chuyển biến tích cực trong vận hành bộ máy hành chính ở cơ sở.
Các tầng nấc trung gian được tinh gọn, mọi việc đều có thể giải quyết ngay từ cơ sở, đồng nghĩa với việc lực lượng cán bộ cấp xã chính là tuyến đầu, trực tiếp tiếp xúc và giải quyết công việc của người dân.
Công việc và áp lực với cán bộ ở cơ sở đều gia tăng. Trong bối cảnh đó, công nghệ số, cải cách quy trình, sự linh hoạt trong tổ chức được coi là “hạ tầng mềm” giúp bộ máy vận hành thông suốt, từng bước thay đổi cách phục vụ theo hướng gần dân, nhanh hơn, thực chất hơn.
Linh hoạt vượt khó
Công tác tinh gọn bộ máy và thực tiễn triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong gần một năm qua trong cả nước đã mang lại những bước tiến rõ rệt, thúc đẩy sự chuyển dịch căn bản từ tư duy quản lý hành chính truyền thống sang tư duy quản trị phục vụ và kiến tạo phát triển ngay từ cấp cơ sở.
Có mặt từ sáng sớm tại trụ sở Ủy ban Nhân dân phường Bắc Gianh, tỉnh Quảng Trị vào một ngày cuối tuần, ông Nguyễn Xuân Bình, người dân Tổ dân phố Đình Chùa, phường Bắc Gianh không khỏi bất ngờ khi chứng kiến cảnh nhộn nhịp tại bộ phận “một cửa.”
Dù là ngày nghỉ, các hàng ghế chờ vẫn kín người dân đến giải quyết thủ tục đất đai. Tại các quầy tiếp nhận, cán bộ chuyên môn tận tình hướng dẫn từng hồ sơ, giải đáp cặn kẽ vướng mắc để người dân có thể hoàn thiện giấy tờ ngay trong ngày.
Đó là một lát cắt sinh động từ mô hình “Ngày thứ Bảy - Chính quyền tận tâm, công dân thuận tiện” tại Quảng Trị. Thay vì phải xin nghỉ làm trong tuần, người dân có thêm một lựa chọn linh hoạt để giải quyết công việc.
Một thay đổi nhỏ về thời gian nhưng phản ánh bước chuyển lớn trong tư duy quản trị: lấy sự thuận tiện của người dân làm thước đo hiệu quả hoạt động.
Từ Quảng Trị, Thái Nguyên, Bắc Ninh đến Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội hay các bản làng xa xôi ở Lai Châu, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang cho thấy đây không chỉ là một cuộc sắp xếp lại bộ máy hành chính hay cắt giảm tầng nấc trung gian. Sâu xa hơn, đó là một cuộc tái cấu trúc cách vận hành quyền lực nhà nước theo hướng rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền và người dân.
Khi cấp trung gian bị loại bỏ, dòng chảy công việc hành chính không còn “đi vòng” mà đổ thẳng về cơ sở. Điều này giúp giảm thời gian xử lý ở tầng trên nhưng đồng thời cũng biến cấp xã, phường trở thành tuyến đầu thực sự của hệ thống hành chính công.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, lãnh đạo Thành ủy gọi đây là một “cuộc cách mạng” sau hơn 80 năm vận hành theo mô hình nhiều tầng nấc. Tuy nhiên, đi cùng tinh gọn là áp lực ngày càng lớn với cấp cơ sở.
Theo số liệu từ xã Phú Giáo, Thành phố Hồ Chí Minh, một Ủy ban Nhân dân cấp xã hiện phải đảm nhận khoảng 1.475 nhiệm vụ theo quy định, gồm 1.108 nhiệm vụ phân cấp và gần 400 nhóm nhiệm vụ ủy quyền.
Khối lượng công việc tăng gấp đôi trong khi biên chế lại có xu hướng thu hẹp. Tại một số địa bàn sau sáp nhập, số lượng thủ tục hành chính tăng từ 150 lên 370 thủ tục, khiến áp lực xử lý dồn lên từng cán bộ trực tiếp tiếp dân.
Chị Nguyễn Bích Thuận, chuyên viên Văn phòng Ủy ban Nhân dân xã Củ Chi chia sẻ, có những ngày sau 17 giờ, cán bộ vẫn chưa thể rời bàn làm việc vì phải giải quyết hết hồ sơ của công dân đã lấy số.
Công việc tổng hợp dữ liệu, nhập hệ thống và trả kết quả điện tử nhiều khi kéo dài đến gần 19 giờ đã trở thành nhịp làm việc “bình thường mới” của bộ máy cơ sở.
Áp lực này cũng hiển hiện rõ rệt tại các địa phương mở rộng quy mô sau sáp nhập. Tại phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên, sau khi hợp nhất với Bắc Kạn, dân số tăng lên hơn 121.000 người tương đương một huyện lớn trước đây.
Thế nhưng Trung tâm Phục vụ hành chính công chỉ có 7 cán bộ. Khó khăn không chỉ là thiếu người mà còn là sự “lệch pha” về chuyên môn khi các lĩnh vực như đất đai, tài chính, công nghệ thông tin đều đòi hỏi kỹ nhân lực am hiểu, có năng lực sâu và cập nhật kiến thức mới liên tục.
Từ thực tế ấy, nhiều địa phương đã thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ mở rộng nhân lực, họ tìm đến giải pháp công nghệ và tái thiết quy trình vận hành. Đây chính là cú hích quan trọng giúp bộ máy không bị “nghẽn” trong giai đoạn chuyển đổi.
Tại phường Phan Đình Phùng, hệ thống trợ lý ảo AI được đưa vào hoạt động nhằm hỗ trợ người dân 24/7 trong việc tra cứu và hướng dẫn thủ tục hành chính. Nhờ công cụ này, từ giữa năm 2025 đến nay, địa phương đã xử lý gần 25.000 hồ sơ, tỷ lệ đúng và trước hạn đạt 97,2%.
Tỉnh Bắc Ninh lựa chọn hướng cải cách quy trình từ gốc. Tỉnh rà soát 392 thủ tục hành chính nội bộ, cắt giảm 34,3% thời gian xử lý đối với 742 thủ tục; chuyển 342 thủ tục sang khai thác dữ liệu số thay vì yêu cầu hồ sơ giấy truyền thống.
Ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, giải pháp lại nằm ở việc tổ chức lại dòng công việc. Tại phường Bến Cát, Thành phố Hồ Chí Minh, cán bộ trẻ am hiểu công nghệ sẽ ngồi kèm cán bộ mới và các quầy tự điều chuyển nhân sự để điều hòa lượng hồ sơ.
Còn tại những địa bàn có khối lượng xử lý lớn như phường Tây Hồ và Ô Chợ Dừa, Hà Nội, tỷ lệ xử lý trực tuyến đã vượt 91%, với hơn 14.000 văn bản được ký số hoàn toàn, giảm mạnh thao tác thủ công.
Chủ động tìm đến dân
Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp” do Hội đồng Lý luận Trung ương phối hợp cùng Thành ủy Hà Nội và Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức theo hình thức trực tiếp và trực tuyến mới đây, Giáo sư-Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đánh giá đây là cuộc cải cách tổ chức bộ máy chính quyền địa phương có quy mô lớn nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại và là một quyết định lịch sử đúng đắn của Đảng.
Sự thay đổi lớn nhất nằm ở vị thế của cấp cơ sở khi cấp xã đang chuyển từ vị trí "cuối tuyến hành chính" sang "tuyến đầu quản trị và phục vụ. Cải cách tổ chức mới là điều kiện cần, còn nâng cao năng lực thực thi mới là điều kiện đủ.
Trọng tâm hiện nay không chỉ là sắp xếp đúng mà còn phải vận hành tốt; không chỉ là giao quyền mà còn phải bảo đảm đủ năng lực, đủ nguồn lực, đủ công cụ và đủ cơ chế kiểm soát để quyền lực được thực thi hiệu quả.
Giá trị to lớn của mô hình chính quyền địa phương hai cấp nằm ở tính hiện đại, tính hiệu lực, hiệu quả, tính dân chủ, gần dân và phục vụ nhân dân.
Thực tiễn cho thấy, nếu trước đây người dân thường đến cơ quan hành chính với thái độ “xin-cho,” thì nay mọi việc đã tích cực hơn rất nhiều. Chính quyền không ngồi chờ người dân mang hồ sơ mà chủ động tìm đến người dân, đi trước một bước để hỗ trợ.
Ông Lê Văn Hòa, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Minh Châu, thành phố Hà Nội thông tin, mô hình “Chính quyền 2 phục vụ” ở địa phương được triển khai theo hướng linh hoạt. Ban ngày giải quyết công việc tại trụ sở, buổi tối cán bộ trực tiếp đến từng hộ dân để hỗ trợ hoàn thiện giấy tờ. Cách làm này đặc biệt hiệu quả với nhóm người cao tuổi và người ít tiếp cận công nghệ.
Không chỉ riêng Minh Châu, tại Thành phố Hồ Chí Minh, phường Bến Cát cũng triển khai các “Tổ hành chính lưu động.”
Còn tại Thái Nguyên, lực lượng thanh niên tình nguyện tham gia số hóa hồ sơ ngay tại nhà dân, giúp giảm đáng kể áp lực cho bộ phận “một cửa.”
Bà Trần Ngọc Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Bắc Gianh, tỉnh Quảng Trị cho hay, mô hình làm việc ngày thứ Bảy xuất phát từ thực tế lượng hồ sơ đất đai tăng mạnh sau sáp nhập.
Việc cán bộ làm thêm ngày nghỉ không chỉ nhằm giải quyết tồn đọng mà quan trọng hơn là có thêm thời gian lắng nghe người dân, giải đáp trực tiếp các thắc mắc để hạn chế phát sinh khiếu nại.
Khi trách nhiệm được xác lập rõ cho người đứng đầu và không còn tầng nấc trung gian, nhiều vụ việc kéo dài nhiều năm đã được xử lý dứt điểm.
Tại xã Quang Minh (Hà Nội), sau khi được giao quyền thực chất, cấp cơ sở đã quyết liệt xử lý và thu hồi thành công gần 5.000m2 đất ao bị lấn chiếm tại xã Đại Thịnh cũ. Tại phường Ô Chợ Dừa (Hà Nội), nhờ đối thoại minh bạch với chính quyền trong dự án vành đai 1, cả 591 hộ dân đều đồng thuận di dời của mà không cần cưỡng chế.
Còn ở xã Chợ Rã, tỉnh Thái Nguyên, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Trần Quốc Tuấn nêu rõ, chính quyền đã tổ chức gần 100 lượt tiếp dân và xử lý dứt điểm 63 đơn thư ngay tại cơ sở.
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã đi qua giai đoạn khởi động và đang bước vào giai đoạn vận hành thực chất. Áp lực tăng lên là điều tất yếu nhưng đi cùng là sự thay đổi rõ rệt về hiệu quả, tốc độ và mức độ phục vụ.
Từ những quầy “một cửa” đông kín người đến các nền tảng số vận hành 24/7, từ cán bộ làm thêm giờ đến hệ thống AI hỗ trợ hành chính, tất cả đang tạo nên một “hạ tầng mới” của niềm tin. Và chính trong sự chuyển động ấy, bộ máy hành chính đã thực sự gần dân hơn, chủ động hơn và hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hơn trong kỷ nguyên quản trị mới./.