Lễ khai mạc chuỗi hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Càphê Khe Sanh,” sẽ diễn ra vào tối 24/10/2026 tại Khe Sanh, để kỷ niệm một trăm năm cây càphê bén rễ trên vùng đất phía Tây tỉnh Quảng Trị.
Từ một cây trồng được đưa vào Khe Sanh cách đây 100 năm, càphê hôm nay đang trở thành một phần câu chuyện về sự hồi sinh của vùng đất từng đi qua chiến tranh, đồng thời mở ra những cơ hội mới cho nông nghiệp, du lịch và kinh tế địa phương.
Lễ hội kể câu chuyện một thế kỷ bằng càphê
Năm 1926, những cây càphê đầu tiên được nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane đưa đến trồng ở Khe Sanh. Một thế kỷ sau, cây càphê đã trở thành một phần không thể tách rời của vùng đất Khe Sanh, Hướng Phùng và nhiều địa bàn khác ở phía Tây Quảng Trị.
Hành trình ấy không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Cây càphê đã đi qua chiến tranh, những giai đoạn sản xuất khó khăn, những mùa giá thấp và cả thời kỳ người trồng chưa có nhiều điều kiện để chăm chút cho chất lượng hạt. Nhưng cũng chính từ những thử thách ấy, một vùng càphê có bản sắc riêng đã dần được nhận diện.
Năm 2026, câu chuyện ấy được kể lại bằng một lễ hội có quy mô và cách tiếp cận mới. Không chỉ nhìn về quá khứ, “Theo dấu chân 100 năm Càphê Khe Sanh” hướng đến một câu hỏi quan trọng hơn: làm thế nào để giá trị của hạt càphê Khe Sanh được nâng lên trong 100 năm tiếp theo?
Theo Kế hoạch số 1733/KH-UBND ngày 3/4/2026 của Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Trị, chuỗi hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Càphê Khe Sanh” được tổ chức trong khuôn khổ Lễ hội Vì Hòa bình năm 2026.
Tâm điểm của chương trình là lễ khai mạc với chủ đề “Càphê Khe Sanh-Hương vị hòa bình,” dự kiến diễn ra lúc 20 giờ ngày 24/10 tại Nhà Văn hóa Vân Kiều-Pa Kô, xã Khe Sanh. Chương trình được xây dựng theo hướng chính luận nghệ thuật, kéo dài khoảng 90 phút, kết hợp âm nhạc, hình ảnh và những câu chuyện về hành trình một thế kỷ của cây càphê.
Thông điệp “Make coffee not war” tạo nên một cách kể khá đặc biệt. Khe Sanh từng được thế giới biết đến qua chiến tranh, nhưng hôm nay địa danh ấy có thể được nhắc đến bằng một câu chuyện khác: những đồi càphê xanh, những người nông dân bám đất và những hạt Arabica đang tìm đường bước ra thị trường quốc tế.
Trong nghi thức “Hương càphê Khe Sanh,” hạt càphê không chỉ được giới thiệu như một sản phẩm nông nghiệp mà còn như một phần của đời sống văn hóa địa phương. Đây cũng là bước khởi đầu cho định hướng xây dựng “Hương càphê Khe Sanh” thành lễ hội tổ chức thường niên.
Một trong những không gian đáng chú ý là “Dòng thời gian 100 năm càphê Khe Sanh,” nơi hành trình từ năm 1926 đến nay được tái hiện bằng hình ảnh, tư liệu, hiện vật và câu chuyện về đất, người, sản xuất, chế biến và thương hiệu.
Triển lãm “Ký ức 100 năm càphê Khe Sanh-Từ lịch sử đến hội nhập” sẽ giới thiệu càphê cùng các sản phẩm OCOP, nông sản đặc trưng của Quảng Trị. Điểm đáng chú ý là việc đưa công nghệ số vào câu chuyện sản phẩm, từ bản đồ vùng trồng, truy xuất nguồn gốc đến giới thiệu câu chuyện của từng sản phẩm.
Hội thi “Nhà nông đua tài-Càphê Khe Sanh” dự kiến diễn ra sáng 26/10 tại Nhà sinh hoạt cộng đồng thôn Ruộng. Không khí thi tài ở đây sẽ gần với đời sống sản xuất hơn là một cuộc thi trình diễn. Người trồng có dịp chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc, thu hái, sơ chế, chế biến và xây dựng thương hiệu- những khâu quyết định ngày càng rõ đến chất lượng cuối cùng của một ly càphê.
Từ đất đỏ Khe Sanh đến những hạt càphê đặc sản
Khe Sanh nằm ở phía Tây Quảng Trị, trong không gian địa hình Trường Sơn với những điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng khá đặc biệt. Vùng trồng càphê tập trung ở Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi... với những triền đất đỏ bazan, khí hậu có sự khác biệt đáng kể giữa ngày và đêm.
Hướng Phùng-vùng trồng được xem là một trong những khu vực quan trọng của càphê Khe Sanh-có độ cao khoảng 500-900 m so với mực nước biển. Đây không phải độ cao thường được nhắc đến khi nói về những vùng Arabica nổi tiếng, nhưng địa hình và biên độ nhiệt ngày đêm ở đây tạo nên một lợi thế vi mô đáng chú ý.
Với càphê Arabica, quá trình quả chín chậm thường có ý nghĩa lớn đối với sự tích lũy đường và các hợp chất tạo hương. Ở Khe Sanh, chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm được ghi nhận khoảng 7-9°C, cùng điều kiện đất và khí hậu riêng của vùng, góp phần tạo nên cấu trúc hương vị đặc trưng.
Một tách Arabica Khe Sanh được chế biến tốt tạo ấn tượng bởi độ chua sáng, thanh, hương trái cây và hậu vị ngọt kéo dài. Cái hay không nằm ở vị đắng mạnh mà ở sự cân bằng giữa độ chua, vị ngọt và hương thơm. Khi rang vừa, những đặc tính này có điều kiện thể hiện rõ hơn.
Bên cạnh Arabica, Khe Sanh còn có càphê Robusta và đặc biệt là Liberica, hay còn gọi là càphê Mít. Đây là dòng càphê không có sản lượng lớn nhưng có giá trị riêng nhờ đặc tính hạt, kích thước quả và cấu trúc hương vị khác biệt. Nếu Arabica gây chú ý bằng sự thanh thoát thì Liberica thường mang đến cảm giác dày, mạnh và hoang dã hơn.
Chính sự đa dạng về giống và tiểu vùng đang mở ra một hướng đi đáng chú ý cho càphê Khe Sanh, thay vì cạnh tranh bằng sản lượng, Khe Sanh tập trung vào chất lượng, tính khác biệt và câu chuyện của vùng trồng.
Những năm gần đây, tên tuổi Arabica Khe Sanh ngày càng xuất hiện nhiều hơn tại các cuộc thi càphê đặc sản. Một bước ngoặt quan trọng đến từ Cuộc thi Càphê đặc sản Việt Nam năm 2021, khi các mẫu càphê Khe Sanh đạt thứ hạng cao và bắt đầu thu hút sự chú ý của cộng đồng càphê đặc sản. Từ đó, càphê Khe Sanh tiếp tục có những thành tích tại các cuộc thi trong nước và quốc tế, trong đó có giải thưởng tại AVPA ở Pháp năm 2022 và các vị trí cao tại Cuộc thi Càphê đặc sản Việt Nam những năm sau đó.
Đằng sau những giải thưởng ấy là sự thay đổi trong cách làm càphê. Người nông dân bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến việc hái quả chín thay vì thu hái đồng loạt; quả sau thu hoạch được phân loại, sơ chế, lên men và phơi sấy có kiểm soát hơn. Những khâu tưởng như nhỏ ấy lại quyết định rất lớn đến chất lượng của hạt.
Đó cũng là lý do một vùng càphê không có lợi thế tuyệt đối về sản lượng vẫn có thể tạo ra giá trị cao. Một lô càphê đặc sản tốt không bán bằng số kilogram đơn thuần mà bán bằng chất lượng, độ ổn định, khả năng truy xuất và uy tín của vùng nguyên liệu.
Từ cuối năm 2021, Arabica Khe Sanh đã có hợp đồng phân phối độc quyền vào thị trường Mỹ thông qua Pun Coffee. Cùng với thị trường Mỹ, các doanh nghiệp tại Quảng Trị cũng từng bước đưa càphê đến châu Âu, Nhật Bản và những thị trường yêu cầu cao về chất lượng.
Hạt càphê mở rộng cánh cửa phát triển cho Khe Sanh
Một thế kỷ đầu tiên của càphê Khe Sanh là câu chuyện của sự thích nghi và tồn tại. Một thế kỷ mới cần được viết bằng giá trị gia tăng.
Điều đáng chú ý là hướng phát triển được đặt trong mối liên hệ giữa càphê đặc sản và mô hình nông lâm kết hợp. Với địa hình phía Tây Quảng Trị, việc phát triển càphê theo hướng bền vững, tăng che phủ, cải thiện đất và đa dạng hóa sinh kế có thể tạo ra giá trị lâu dài hơn so với việc chỉ mở rộng diện tích.
Cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, sản xuất bền vững và đáp ứng những quy định mới của các thị trường nhập khẩu. Đây không còn là câu chuyện của riêng doanh nghiệp xuất khẩu. Nó bắt đầu từ chính người nông dân và từng lô càphê trên đồi.
Vai trò của hợp tác xã vì thế ngày càng quan trọng. Từ những hộ sản xuất nhỏ lẻ, việc liên kết thành vùng nguyên liệu giúp kiểm soát giống, quy trình canh tác, thu hái và sơ chế, đồng thời tạo điều kiện để nông dân có vị thế tốt hơn khi làm việc với doanh nghiệp.
Một hướng đi khác đang được Quảng Trị kỳ vọng là du lịch càphê. Khe Sanh có lợi thế mà không phải vùng càphê nào cũng có: câu chuyện lịch sử đủ sâu, cảnh quan Trường Sơn, văn hóa Vân Kiều-Pa Kô và một sản phẩm nông nghiệp đã có thương hiệu.
Nếu được tổ chức tốt, một chuyến đến Khe Sanh có thể không chỉ là ghé qua một điểm di tích, mà còn là hành trình đi vào vùng trồng, nhìn cây càphê, thử hái quả chín, tìm hiểu cách sơ chế, rang và thưởng thức một tách Arabica ngay tại nơi nó được sinh ra. Đó là cách một sản phẩm nông nghiệp trở thành sản phẩm du lịch.
Và cũng từ đây, lễ hội “Theo dấu chân 100 năm Càphê Khe Sanh” có thể được nhìn rộng hơn một sự kiện kỷ niệm. Thành công của lễ hội có thể không chỉ nằm ở một đêm khai mạc đông người hay một chương trình nghệ thuật được dàn dựng công phu, mà ở khả năng tạo ra một chuỗi giá trị sau lễ hội: người trồng được hưởng lợi nhiều hơn, doanh nghiệp có thêm cơ hội, du khách có thêm lý do để ở lại và thương hiệu Khe Sanh có thêm những câu chuyện để kể.
Một trăm năm trước, cây càphê được đưa đến Khe Sanh như một giống cây mới. Một trăm năm sau, nó đã trở thành một phần ký ức và sinh kế của vùng đất. Tuy nhiên câu chuyện đáng nói nhất có lẽ không nằm ở con số 100 năm mà là việc từ một vùng đất từng được thế giới biết đến bởi chiến tranh, Khe Sanh hôm nay đang có thể được nhớ đến bằng màu xanh của những đồi càphê và hương thơm trong một tách Arabica.
“Càphê Khe Sanh-Hương vị hòa bình” vì thế không chỉ là tên của một chương trình, đó là cách một vùng đất kể lại hành trình của mình: từ ký ức chiến tranh đến khát vọng phát triển, từ hạt càphê đến một thương hiệu, và từ một sản phẩm nông nghiệp đến một biểu tượng mới của Khe Sanh./.