Suốt 2.000 năm qua, Phật giáo đã ăn sâu vào tâm thức, gắn bó với đời sống người Việt, trở thành một bộ phận quan trọng trong lịch sử dựng nước, giữ nước và bảo vệ độc lập dân tộc. Nhiều triết lý, phương châm sống của Phật giáo đã hòa quyện với văn hóa truyền thống, góp phần hình thành bản sắc dân tộc. Ngược lại, những giá trị văn hóa Việt Nam cũng làm phong phú thêm đời sống Phật giáo.
Hòa thượng Thích Thọ Lạc, Ủy viên Thường trực, Ủy viên Thư ký Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, khẳng định một trong những đặc trưng quan trọng của văn hóa Phật giáo Việt Nam là tinh thần đồng hành cùng bản sắc văn hóa Việt Nam.
Phật giáo tích hợp cùng văn hóa bản địa
Nhìn lại yếu tố văn hóa dân tộc trong Phật giáo, Hòa thượng Thích Thọ Lạc cho hay: Đối với văn hóa Phật giáo Việt Nam suốt 2.000 năm lịch sử, từ khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam, với tinh thần “Tùy duyên mà bất biến, bất biến mà tùy duyên,” Phật giáo đã tích hợp cùng với văn hóa bản địa, cùng văn hóa dân tộc tạo nên một thể thống nhất giữa văn hóa Phật giáo và văn hóa của dân tộc tuy hai mà một, tuy một mà hai.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: Văn hóa của Phật giáo cũng chính là văn hóa của dân tộc. Việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo cũng chính là bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của dân tộc.
“Văn hóa vật thể của Phật giáo là những thứ hình thức bên ngoài mà chúng ta nhìn thấy được như kiến trúc, tượng thờ, ngôn ngữ, kinh pháp... Tất cả những cái đó thuộc về văn hóa vật thể của Phật giáo và cũng là của văn hóa dân tộc. Còn văn hóa phi vật thể là tinh thần, tư tưởng, đạo đức, lối sống tốt đẹp... của Phật giáo cũng lan tỏa trong đời sống xã hội,” Hòa thượng Thích Thọ Lạc khẳng định.
Ngay từ năm 1981, khi Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thiết lập với 6 ban, ngành, Ban Văn hóa đã là một trong những đơn vị chuyên môn nền tảng, góp phần gìn giữ, kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của Phật giáo Việt Nam trong đời sống dân tộc.
Từ khi được xác lập trong cơ cấu của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ban Văn hóa Trung ương đã từng bước xây dựng nền tảng hoạt động về nghiên cứu, bảo tồn, truyền thông, nghệ thuật và phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo.
Trong chặng đường đó, công tác văn hóa không chỉ được thể hiện qua các hoạt động lễ hội, nghệ thuật hay xuất bản, mà còn từng bước hình thành các đề án, chuẩn mực và mạng lưới phối hợp chuyên môn.
Theo Hòa thượng Thích Thọ Lạc, trong những năm qua, Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã có rất nhiều hoạt động hoằng pháp, xiển dương văn hóa Phật giáo và văn hóa dân tộc.
Trong đó, đặc biệt là từ năm 2007, Ban Văn hóa đã đề xướng 4 đề án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo. Đặt nền tảng cho sự phát triển của 4 đề án này chính là giai đoạn do Hòa thượng Thích Trung Hậu là Trưởng ban.
Trong đó, “Đề án Pháp phục” đã được triển khai hoàn thiện và được thông qua, đã lan tỏa một phần; “Đề án Ngôn ngữ-Nghi lễ” đã được thống nhất và ấn hành, lan tỏa; “Đề án Kiến trúc” đang trong quá trình hoàn thiện bộ quy chuẩn kiến trúc Phật giáo Việt Nam thống nhất trong đa dạng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị; “Đề án Di sản” (bao gồm di sản vật thể và phi vật thể) đang tiếp tục đẩy mạnh thực hiện trong các nhiệm kỳ tới.
Riêng với văn hóa phi vật thể, nhiệm kỳ này Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cũng đã đẩy mạnh hoạt động ở nhiều lĩnh vực: Điện ảnh, âm nhạc, thư pháp… Ban Văn hóa cũng phối hợp với nhiều cơ quan ban ngành, với các tỉnh thành, với Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Báo Đại đoàn kết, các viện nghiên cứu, một số trường Đại học, Hội Khoa học Lịch sử, Hội Văn học Nghệ thuật, Hội Âm nhạc, Hội Điện ảnh... để thông qua các loại hình nghệ thuật truyền tải những mục đích tốt đẹp nhất của Phật giáo, giúp người dân hạnh phúc trong đời sống vật chất lẫn tinh thần.
Quảng bá văn hóa Phật giáo trên nền tảng số
Văn hóa Phật giáo Việt Nam ngày nay mang tinh thần nhập thế, đồng hành cùng sự phát triển của văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số.
Hòa thượng Thích Thọ Lạc cho rằng không phải đến bây giờ Giáo hội Phật giáo Việt Nam mới đưa ra phương châm “Đạo pháp-Dân tộc.” Trong suốt chiều dài lịch sử Việt Nam, hình ảnh của các vị tăng ni Phật giáo cũng gắn liền với những hoạt động vì dân tộc và đất nước. Đó chính là một trong những đặc trưng quan trọng của Phật giáo Việt Nam và thể hiện tinh thần đồng hành cùng dân tộc.
Trước yêu cầu “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số, thực tiễn và định hướng phát triển,” với tinh thần Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc, mục tiêu của Phật giáo là mong muốn tất cả những lời dạy của Đức Phật làm sao để đạo đức, tư tưởng, lối sống và các quy định của Phật giáo hướng con người tới Chân-Thiện-Mỹ.
“Trên tinh thần đó, chúng tôi mong muốn làm sao mọi người sống trong một cộng đồng xã hội, trong đất nước hòa hợp, đoàn kết, chung tay góp sức để chăm lo cho sự phát triển chung của đất nước, dân tộc, trong đó có Phật giáo và các tôn giáo khác,” Hòa thượng Thích Thọ Lạc chia sẻ.
Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa Phật giáo đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức tiếp cận, nhất là đối với thế hệ trẻ.
Thời gian qua, Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam từng bước nâng cấp trang thông tin điện tử, đẩy mạnh sử dụng nền tảng số để giới thiệu các hoạt động Phật sự, hội nghị, triển lãm và nghệ thuật.
Thông qua video, hình ảnh, phim ngắn và mạng xã hội, nhiều giá trị văn hóa Phật giáo được truyền tải rộng rãi hơn, vượt ra ngoài không gian chùa chiền và các sự kiện truyền thống.
Trong hai ngày 17, 18/10 tới đây, chuỗi sự kiện Kỷ niệm 45 năm thành lập Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam diễn ra tại Chùa Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình, gồm các hội thảo, triển lãm thư pháp, chương trình nghệ thuật, lễ cầu nguyện hòa bình... đều hướng tới tốt đời đẹp đạo, hướng đến những điều tốt đẹp nhất của Phật giáo Việt Nam nói riêng và Phật giáo nói chung; góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân ngày càng tốt đẹp.
Hội thảo khoa học quốc gia “Văn hóa Phật giáo Việt Nam trong kỷ nguyên số: Thực tiễn và định hướng phát triển” ngày 17/10 sẽ đưa ra thảo luận việc xây dựng “Hệ sinh thái Văn hóa Phật giáo Việt Nam.”
Các nhiệm vụ trọng tâm gồm xây dựng cơ sở dữ liệu số, bộ tiêu chuẩn văn hóa, hệ thống nhận diện và phát triển các trung tâm di sản văn hóa Phật giáo, với những mốc định hướng đến năm 2031 và 2045.
Chia sẻ với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, Hòa thượng Thích Thọ Lạc cho hay thời gian qua Ban Văn hóa Trung ương đã tiến hành nhiều cuộc khảo sát, điền dã, tọa đàm tại nhiều địa phương cùng các chuyên gia, học giả để làm rõ các giá trị văn hóa Phật giáo trong sự hòa quyện của văn hóa dân tộc. Thời gian tới, công tác này sẽ tiếp tục được triển khai sâu rộng./.
Nhiều hoạt động khoa học, nghệ thuật làm rõ giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam
Các hoạt động hướng tới nhìn lại chặng đường phát triển, đồng thời trao đổi về định hướng bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và kỷ nguyên mới.
