Dù chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ về số lượng, doanh nghiệp nhà nước vẫn nắm giữ nguồn lực lớn trong nhiều ngành, lĩnh vực then chốt và có đóng góp quan trọng đối với nền kinh tế.
Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số, yêu cầu đặt ra là nâng cao hiệu quả hoạt động; đồng thời, phát huy rõ hơn vai trò tiên phong, dẫn dắt của khu vực này.
Theo số liệu của Bộ Tài chính, tính đến cuối năm 2025, số lượng doanh nghiệp nhà nước đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp vào những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp. Dù số lượng giảm mạnh, khối doanh nghiệp này vẫn sở hữu tổng tài sản lên tới 4,5 triệu tỷ đồng và đóng góp 390.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước.
Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước khẳng định, kinh tế nhà nước; trong đó, có doanh nghiệp nhà nước, là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Tuy nhiên, Nghị quyết cũng chỉ ra hoạt động của doanh nghiệp nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí và nguồn lực đang nắm giữ; năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế; vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo và dẫn dắt một số ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu chưa rõ nét.
Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, Nghị quyết 79-NQ/TW xác định kinh tế nhà nước phải tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.
Việc cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước vì thế cần được đẩy mạnh theo hướng nâng cao hiệu quả hoạt động, áp dụng công nghệ tiên tiến và mô hình quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng các tập đoàn kinh tế, tổng công ty và doanh nghiệp nhà nước lớn, đủ sức dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt, chiến lược và thiết yếu.
Giáo sư, Tiến sỹ Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, tiến trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đang bước vào giai đoạn mới, với yêu cầu thay đổi không chỉ về mô hình tổ chức mà cả tư duy quản trị.
Theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW, mục tiêu không còn đơn thuần là sắp xếp, thu hẹp quy mô hay xử lý những tồn tại trong quá khứ, mà phải hướng đến xây dựng khu vực doanh nghiệp nhà nước hoạt động hiệu quả hơn, có năng lực cạnh tranh quốc tế và đủ sức dẫn dắt nền kinh tế.
Theo Giáo sư, Tiến sỹ Hoàng Văn Cường, định hướng mới đặt ra yêu cầu hình thành các tập đoàn kinh tế đa sở hữu, có khả năng làm chủ công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ tập trung vào cổ phần hóa hoặc thoái vốn.
Muốn hiện thực hóa mục tiêu này, trước hết cần đổi mới mô hình quản lý, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.
Ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế-Tài chính của Quốc hội cho rằng, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW về vai trò dẫn dắt, mở đường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Để đạt mục tiêu này, ông Phan Đức Hiếu đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai-những “nút thắt” kéo dài nhiều năm, cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp.
Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.
Theo ông Phan Đức Hiếu, Bộ Tài chính cần rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ ban hành cơ chế xử lý dứt điểm. Trong trường hợp cần thiết, có thể nghiên cứu một nghị quyết đặc thù nhằm tháo gỡ những tồn đọng trong quá trình cổ phần hóa và tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước.
Nhóm giải pháp thứ hai là nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của OECD, mà cần chọn lọc nội dung phù hợp với từng nhóm doanh nghiệp, từng lĩnh vực. Sau đó, cơ quan quản lý cần tiếp tục thể chế hóa vào hệ thống pháp luật, đặc biệt là các quy định về quản trị hiện đại, tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp và thành viên hội đồng quản trị độc lập.
Nhóm giải pháp thứ ba là chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng, mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy.
Trên thực tế, nhiều tập đoàn kinh tế nhà nước cũng đã chủ động triển khai các mô hình quản trị hiện đại.
Tại buổi Tọa đàm trực tuyến "Đổi mới mô hình quản trị doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới" tổ chức mới đây, bà Nguyễn Thị Sơn Bình, Phó Giám đốc Trung tâm dịch vụ SME-Tổng công ty Viễn thông Viettel cho biết, doanh nghiệp xác định sứ mệnh không chỉ là phát triển sản xuất, kinh doanh mà còn trở thành lực lượng nòng cốt kiến tạo các hệ sinh thái kinh tế mở, kết nối doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh nhằm tạo sức mạnh cộng hưởng cho nền kinh tế. Để thực hiện mục tiêu đó, Viettel theo đuổi mô hình quản trị tinh gọn, lấy chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo làm động lực phát triển. Doanh nghiệp cắt giảm tối đa các tầng nấc trung gian để rút ngắn quá trình truyền đạt thông tin và ra quyết định, coi tốc độ là lợi thế cạnh tranh cốt lõi trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh.
Cùng quan điểm cần tháo gỡ điểm nghẽn trong quá trình tái cơ cấu, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính cho rằng có nhiều yếu tố dẫn đến việc chậm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, trong đó đặc biệt cần nhấn mạnh đến năng lực thực thi. Bên cạnh nguyên nhân khách quan, vẫn tồn tại tâm lý e ngại, sợ sai, sợ làm không đúng quy định của pháp luật.
Theo ông Doãn Thanh Tuấn, hệ thống quản lý còn nhiều tầng nấc, việc phân cấp, phân quyền chưa triệt để. Điều này dẫn đến tình trạng xin ý kiến, xin phê chuẩn qua nhiều cấp để bảo đảm an toàn trong thực hiện, làm tăng nguy cơ bỏ lỡ cơ hội và kéo chậm quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp.
Thời gian tới, có ba nút thắt cần được ưu tiên giải quyết. Thứ nhất, phải thiết lập cơ chế bảo vệ người thực thi khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi. Thứ hai, cần đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt là quy định liên quan đến định giá tài sản. Thứ ba, phải phân cấp mạnh hơn, gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát sau thực hiện, thay vì xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi triển khai.
Theo ông Doãn Thanh Tuấn, các nội dung này đã được định hướng rõ trong các nghị quyết, quy định của cấp có thẩm quyền. Hiện, Bộ Công an đang chủ trì, trình Quốc hội dự thảo nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Khi được ban hành, nghị quyết sẽ tạo thêm công cụ quan trọng để bảo vệ người thực thi, những người dám nghĩ, dám làm.
Bộ Tài chính cũng đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước, làm cơ sở thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước; đồng thời, Bộ Tài chính đang xây dựng nhiều thông tư hướng dẫn chi tiết, từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước./.
Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 79 về phát triển kinh tế nhà nước