Sở hữu hệ thống di sản thiên nhiên và văn hóa đặc sắc hàng đầu cả nước, Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội lớn để biến những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ thành nguồn lực phát triển kinh tế.
Không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ bảo tồn, tỉnh đang từng bước khai thác hiệu quả các giá trị di sản nhằm thúc đẩy du lịch, công nghiệp văn hóa và các ngành kinh tế sáng tạo, qua đó tạo ra động lực tăng trưởng mới và mở rộng không gian phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
Đánh thức tiềm năng từ kho tàng di sản
Nhắc đến Quảng Ninh, nhiều người nghĩ ngay đến Vịnh Hạ Long - Di sản thiên nhiên thế giới nổi tiếng toàn cầu. Tuy nhiên, giá trị di sản của địa phương không chỉ gói gọn trong kỳ quan thiên nhiên này.
Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh, hiện nay, Quảng Ninh sở hữu hệ thống di sản phong phú với 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh; hơn 360 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bên cạnh đó là kho tàng văn hóa đa dạng của các cộng đồng dân tộc như Kinh, Tày, Dao, Sán Chay, Sán Dìu cùng nhiều giá trị truyền thống đặc sắc được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Đặc biệt, việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025 đã mở ra một chương mới trong hành trình phát huy giá trị di sản của Quảng Ninh. Đây không chỉ là niềm tự hào về mặt văn hóa mà còn tạo ra những cơ hội phát triển kinh tế rất lớn cho địa phương.
Nhận thức rõ tiềm năng này, Nghị quyết Đại hội XVI Đảng bộ tỉnh đã xác định phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và kinh tế đô thị là một trong những khâu đột phá của nhiệm kỳ 2025-2030. Đây được xem là định hướng chiến lược nhằm đưa di sản trở thành một nguồn lực phát triển thực sự, thay vì chỉ là những giá trị được bảo tồn đơn thuần.
Đa dạng hóa sản phẩm, gia tăng giá trị di sản
Sau khi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, Yên Tử nhanh chóng trở thành tâm điểm trong chiến lược phát triển kinh tế di sản của Quảng Ninh. Tỉnh đã xác định năm 2026 là "Năm du lịch Yên Tử," đồng thời tập trung xây dựng khu vực này trở thành trung tâm du lịch văn hóa, tâm linh có tầm ảnh hưởng trong nước và quốc tế.
Hàng loạt sự kiện quy mô lớn đã được tổ chức nhằm quảng bá hình ảnh và lan tỏa giá trị của di sản. Tiêu biểu có Festival Yên Tử với chủ đề "Hành trình di sản-Tinh hoa thế giới," cuộc thi ảnh "Khoảnh khắc di sản," chương trình nghệ thuật đặc biệt "Non thiêng Yên Tử - Khí phách ngàn năm" cùng nhiều hội nghị khoa học tham vấn chuyên gia về định hướng phát triển đô thị di sản.
Các hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao nhận diện thương hiệu cho Yên Tử mà còn tạo sức hút mạnh mẽ đối với du khách, kéo theo sự phát triển của các ngành dịch vụ, lưu trú, thương mại và công nghiệp văn hóa.
Những kết quả bước đầu cho thấy hướng đi này đang phát huy hiệu quả rõ rệt. Quảng Ninh đặt mục tiêu đón ít nhất 1 triệu lượt khách đến tham quan và chiêm bái Yên Tử trong năm 2026. Tuy nhiên, chỉ trong 4 tháng đầu năm, lượng khách đến khu di sản đã vượt mốc 1 triệu lượt, tăng gấp 2,2 lần so với cùng kỳ năm trước và hoàn thành mục tiêu cả năm sớm hơn dự kiến.
Sự tăng trưởng ấn tượng này cho thấy sức hút ngày càng lớn của du lịch văn hóa, tâm linh khi được đầu tư bài bản và khai thác trên nền tảng các giá trị di sản.
Không chỉ tập trung vào Yên Tử, Quảng Ninh còn đang đẩy mạnh chuyển hóa các giá trị lịch sử, văn hóa và thiên nhiên trên toàn địa bàn thành những sản phẩm du lịch mới, giàu tính trải nghiệm.
Một trong những mô hình tiêu biểu là chương trình thực cảnh kết hợp ẩm thực "Đi tìm dấu ngọc" được tổ chức tại hang Ngọc Rồng thuộc Khu di tích và danh thắng Vũng Đục, phường Cẩm Phả. Thay vì khai thác di sản theo cách truyền thống, chương trình sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại để kể câu chuyện về vùng đất mỏ, giúp du khách vừa thưởng thức nghệ thuật vừa khám phá chiều sâu lịch sử và văn hóa địa phương.
Trên Vịnh Hạ Long, các doanh nghiệp du lịch cũng liên tục đổi mới sản phẩm. Hệ thống du thuyền nghỉ đêm cao cấp ngày càng chú trọng đưa các yếu tố văn hóa bản địa vào hành trình trải nghiệm thông qua các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, giới thiệu ẩm thực đặc trưng và các hoạt động khám phá văn hóa địa phương. Những trải nghiệm này góp phần nâng cao giá trị dịch vụ, kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách.
Bên cạnh đó, nhiều lễ hội truyền thống đang được phục dựng và làm mới cách thức tổ chức để phù hợp với nhu cầu của du khách hiện đại. Các sự kiện như Lễ hội Khỏi Kêm tại xã Đường Hoa, lễ hội đình-miếu Cái Chiên, Ngày hội văn hóa các dân tộc xã Điền Xá hay Ngày hội Soóng Cọ tại Bình Liêu không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số mà còn trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn.
Thông qua các hoạt động này, giá trị văn hóa được lan tỏa rộng rãi hơn, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương thông qua các dịch vụ lưu trú, ẩm thực, bán sản phẩm thủ công truyền thống và các hoạt động trải nghiệm cộng đồng.
Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy chiến lược phát triển kinh tế di sản của Quảng Ninh đang đi đúng hướng.
Từ những giá trị vốn được xem là tài sản văn hóa, các di sản đang từng bước được chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế hữu hình, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Không chỉ ngành du lịch được hưởng lợi, các lĩnh vực như thương mại, dịch vụ, vận tải, lưu trú, giải trí và công nghiệp văn hóa cũng có thêm cơ hội phát triển.
Riêng trong quý 1/2026, Quảng Ninh đã đón 6,28 triệu lượt khách du lịch, đạt tổng doanh thu 15.687 tỷ đồng. Đây là những con số cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của kinh tế di sản trong cơ cấu tăng trưởng của địa phương.
Quan trọng hơn, mô hình phát triển này không dựa vào khai thác tài nguyên hữu hạn mà tận dụng các giá trị văn hóa và lịch sử vốn có, tạo ra hướng tăng trưởng bền vững hơn trong dài hạn.
Hoàn thiện cơ chế quản lý để phát triển bền vững
Bên cạnh việc khai thác hiệu quả giá trị di sản, Quảng Ninh cũng đặc biệt chú trọng công tác bảo tồn và quản lý nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa phát triển kinh tế với gìn giữ các giá trị văn hóa.
Ngày 4/5/2026, Ủy ban Nhân dân tỉnh đã ban hành Quyết định số 35/2026/QĐ-UBND về Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác quản lý di sản trong bối cảnh nhu cầu khai thác và phát huy giá trị ngày càng lớn.
Quy chế áp dụng đối với toàn bộ hệ thống cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương cùng các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Phạm vi điều chỉnh bao gồm các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, di sản văn hóa phi vật thể và di sản tư liệu thuộc các danh mục cấp tỉnh, quốc gia và UNESCO.
Một trong những nội dung đáng chú ý là việc quy định rõ trách nhiệm và phân cấp quản lý cho từng cấp chính quyền. Theo đó, ủy ban nhân dân cấp xã, phường và đặc khu chịu trách nhiệm quản lý nhà nước đối với các di sản trên địa bàn, từ di tích được xếp hạng các cấp đến các loại hình di sản văn hóa phi vật thể thuộc danh mục của tỉnh, quốc gia và UNESCO.
Song song với đó, Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long-Yên Tử cũng tăng cường ký kết các quy chế phối hợp với chính quyền địa phương trong công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị các khu di tích quan trọng như Yên Tử, nhà Trần hay Bạch Đằng. Việc thiết lập cơ chế phối hợp đồng bộ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, hạn chế chồng chéo trong thực hiện nhiệm vụ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác các nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển kinh tế./.