Mưa lớn cục bộ, kết hợp triều cường, sụt lún và những điểm nghẽn trong hệ thống cống, kênh, rạch đang làm gia tăng áp lực ngập nước tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Thông tin tại họp báo kinh tế-xã hội do Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức chiều 8/10, đại diện Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, song song những giải pháp ứng phó trước mắt, thành phố đang chuyển từ xử lý từng điểm ngập sang các giải pháp tổng thể theo lưu vực nhằm khắc phục một cách triệt để hơn.
Ông Phạm Quốc Huy, Phó Trưởng Phòng Hạ tầng kỹ thuật, Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, thông tin: Các vị trí ngập được ghi nhận trong đợt mưa lớn cuối tháng 9, đầu tháng 10 vừa qua đều là những điểm từng xuất hiện ngập trong những năm trước. Tuy nhiên, tùy lượng mưa, kết hợp triều cường, mức độ ngập có sự thay đổi.
Đáng chú ý, tại khu vực Thành phố Hồ Chí Minh cũ, một số tuyến có mức độ ảnh hưởng do ngập có chiều hướng tăng về thời gian ngập, chiều sâu ngập và thời gian nước rút. Trong đó có các tuyến Phan Huy Ích, Quốc Hương, Thảo Điền, đường R12; một số đường nhánh, hẻm như Mã Lò, hẻm thuộc đường Công Nghệ Mới, đường Liên ấp 123 và đường Đê bao 23 cũng được phản ánh tình trạng ngập.
Nguyên nhân chính được xác định là lượng mưa vượt tần suất thiết kế của hệ thống thoát nước. Hiện hệ thống thoát nước của Thành phố được thiết kế đáp ứng tiêu thoát với vũ lượng khoảng 85mm trong 3 giờ. Trong khi đó, lượng mưa đo được tại trạm Dương Quảng Hàm chiều 1/10 đạt hơn 155 mm. Không chỉ lượng mưa trong một trận vượt thiết kế, trong các ngày 30/9 và 1/10, nhiều trạm đo ghi nhận vũ lượng trên 100 mm chỉ trong 45 phút đến 1 giờ. Mưa lớn với cường độ cao trong thời gian ngắn khiến nước tập trung nhanh, vượt khả năng tiếp nhận của hệ thống cống thoát.
Tình trạng càng phức tạp khi mưa diễn ra trên diện rộng, kéo dài liên tiếp nhiều ngày. Lượng nước lớn khiến các tuyến sông, kênh, rạch dâng cao, hạn chế khả năng tiêu thoát tự nhiên của hệ thống đô thị.
Theo ghi nhận của Sở Xây dựng, các tuyến như kênh A, kênh B, kênh C, kênh Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên, kênh Lương Bèo, kênh Trung Ương đều ghi nhận mực nước dâng cao sau mưa và rút chậm. Đáng lưu ý, mưa lớn xảy ra cùng thời điểm triều cường ở mức cao. Khi mực nước tại sông, kênh, rạch ở mức cao, khả năng thoát nước từ khu vực đô thị ra hạ lưu bị hạn chế. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nước rút chậm, đặc biệt tại những khu vực vốn có cốt nền thấp hoặc hệ thống thoát nước còn nhiều điểm nghẽn.
“Tuy nhiên, mưa và triều cường chỉ là những tác nhân trực tiếp. Áp lực ngập nước còn đến từ chính quá trình phát triển đô thị và những hạn chế tích tụ trong hệ thống hạ tầng. Hệ thống thoát nước được đầu tư từ lâu, kích thước một số tuyến không còn đáp ứng điều kiện thời tiết cực đoan như thời gian qua. Trong khi đó, tốc độ đô thị hóa nhanh khiến một số đường nhánh, hẻm chưa được đầu tư cống hoặc cống có kích thước nhỏ. Quá trình bê tông hóa làm giảm diện tích trữ, điều hòa nước; tình trạng sụt lún tạo thành những khu vực trũng thấp cục bộ, làm giảm hiệu quả của hệ thống thoát nước,” ông Phạm Quốc Huy phân tích thêm.
Ông Nguyễn Hoàng Anh Dũng, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng Hạ tầng đô thị cũng nhìn nhận: Hệ thống thoát nước trên địa bàn thành phố hiện chưa đồng bộ từ cống nhánh, cống chính đến kênh, rạch và cửa xả. Một tuyến cống được cải tạo chỉ phát huy hiệu quả khi hạ lưu có đủ năng lực tiếp nhận nước. Những đoạn kênh bị thu hẹp, bồi lắng, cống mất độ dốc hoặc cửa xả bị triều chặn dòng có thể trở thành điểm nghẽn, ảnh hưởng đến cả hệ thống. Đây cũng là lý do việc xử lý riêng từng điểm ngập chưa thể giải quyết căn bản tình trạng ngập trên diện rộng.
Cùng với đó, quá trình thi công các dự án hạ tầng lớn cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng thoát nước nếu phát sinh điểm tắc nghẽn.
Tại một số khu dân cư, đô thị mới, việc hoàn tất thủ tục bàn giao hạ tầng cho đơn vị quản lý chưa kịp thời cũng khiến hệ thống cống chưa phát huy đầy đủ hiệu quả. Trong khi đó, công tác quản lý, vận hành hệ thống cống theo phân cấp ở một số địa phương chưa đồng bộ; tình trạng lấn chiếm các tuyến kênh tiêu thoát vẫn còn; các khiếm khuyết như miệng thu bị lấp bít, tuyến cống kết nối hạ nguồn cao hơn cống chính chưa được xử lý kịp thời.
Trong điều kiện các trận mưa lớn có thể tiếp tục diễn biến phức tạp, giải pháp trước mắt được thành phố xác định là tận dụng tối đa năng lực của hệ thống thoát nước hiện hữu, hạn chế ngập kéo dài và bảo đảm giao thông.
Khi xuất hiện mưa lớn, Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh yêu cầu Công ty TNHH MTV Thoát nước đô thị Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ứng trực, vớt rác tại các miệng thu nước, mở nắp hầm ga để tăng khả năng thoát nước, lắp dựng hàng rào và phối hợp lực lượng Cảnh sát giao thông hướng dẫn phương tiện, hạn chế lưu thông vào khu vực ngập.
Tại các điểm ngập cục bộ, thành phố có thể sử dụng máy bơm công suất lớn bơm nước ra kênh, rạch. Cùng với đó, tăng cường nạo vét hệ thống cống, thanh thải vật cản, xử lý nhanh các điểm tắc nghẽn phát sinh do thi công; tổ chức trực mưa, sử dụng bơm ứng cứu, điều tiết giao thông và cô lập điểm ngập khi cần thiết.
Những giải pháp trên có thể giúp giảm nhanh mức độ ngập trong từng trận mưa, nhưng về bản chất vẫn là giải pháp ứng phó. Để giải quyết căn cơ, thành phố đang chuyển hướng từ xử lý từng điểm sang quản lý hệ thống theo lưu vực, kết hợp giữa giải pháp công trình và phi công trình.
Ngày 2/10, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Kế hoạch số 537/KH-UBND về giải quyết tình hình ngập nước trên địa bàn giai đoạn 2026-2030, trong đó thành phố xác định triển khai 87 dự án, tổng mức đầu tư trên 142.000 tỷ đồng, mục tiêu xử lý 50 vị trí ngập.
Cụ thể, năm 2026 hoàn thành 9 dự án, xử lý 3 vị trí; năm 2027 hoàn thành 45 dự án, xử lý 30 vị trí; năm 2028 hoàn thành 9 dự án, xử lý 5 vị trí; năm 2029 hoàn thành 6 dự án, xử lý 2 vị trí và năm 2030 hoàn thành 18 dự án, xử lý 10 vị trí. Một trong những yêu cầu quan trọng là rà soát toàn bộ hệ thống thoát nước, xác định nguyên nhân gốc rễ gây ngập và thứ tự ưu tiên đầu tư phù hợp với đặc điểm địa hình, thủy văn, khí hậu của Thành phố sau hợp nhất.
Về lâu dài, thành phố định hướng xây dựng phương án phát triển hạ tầng thủy lợi thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm; tăng cường phối hợp liên vùng với Tây Ninh, Đồng Nai trong vận hành hồ chứa thượng nguồn, cung cấp dữ liệu thủy văn và điều tiết dòng chảy theo lưu vực. Cùng với đó là hiện đại hóa hệ thống quan trắc, cảnh báo từ xa, từ sớm và ứng dụng công nghệ số vào vận hành các công trình thủy lợi, bảo đảm việc điều tiết được thực hiện theo thời gian thực. Thành phố cũng sẽ điều chỉnh Đề án chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2020-2045, rà soát hiện trạng hạ tầng, xây dựng mô hình quản lý lưu vực và xác định thứ tự ưu tiên đầu tư.
Ở nhóm giải pháp công trình, nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thành các dự án kiểm soát triều, cải tạo kênh rạch, nâng cấp hệ thống cống và cửa xả. Thành phố đặt mục tiêu khẩn trương hoàn thành dự án Giải quyết ngập do triều khu vực Thành phố Hồ Chí Minh có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu giai đoạn 1, hình thành tuyến kiểm soát triều khép kín, duy trì mực nước nền thấp trong hệ thống kênh rạch và hỗ trợ tiêu thoát nước khi mưa kết hợp triều.
Các tuyến kênh lớn như Xuyên Tâm, Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên, Văn Thánh, Kênh Đôi cũng cần được hoàn thiện; đồng thời rà soát toàn bộ hệ thống cống-kênh-cửa xả để xử lý những điểm nghẽn làm giảm khả năng dẫn nước, nhất là các đoạn mất độ dốc do sụt lún, vị trí thu hẹp tiết diện, bồi lắng nặng và cửa xả bị triều dâng gây chặn dòng.
Khu vực Thảo Điền, Quốc Hương và Nguyễn Văn Hưởng là những vị trí đã được đưa vào nhóm ngập nặng, ưu tiên xử lý. Việc đưa vào quản lý, vận hành công trình thủy lợi Bờ tả sông Sài Gòn đoạn còn lại từ rạch Cầu Ngang đến khu đô thị Thủ Thiêm, gồm cống ngăn triều và bơm, được kỳ vọng góp phần giảm đáng kể tình trạng ngập khu vực.
Tình trạng ngập tại trục Tỉnh lộ 10-Mã Lò được xác định do cống đầu tư từ lâu, kích thước nhỏ, mặt đường trũng thấp trong khi phải thu gom nước từ khu dân cư đông đúc. Hướng thoát chính về kênh Liên Xã-Ông Búp chịu ảnh hưởng bởi bồi lắng, lấn chiếm, khiến khả năng tiêu thoát bị hạn chế khi mưa lớn hoặc mưa kết hợp triều.
Trước mắt, địa phương tổ chức nạo vét cống, sửa chữa miệng thu, xử lý cửa xả vào kênh Liên Xã, thanh thải vật cản và nạo vét kênh. Về lâu dài, thành phố đẩy nhanh chỉnh trang, nâng cấp, mở rộng Tỉnh lộ 10; cải tạo kênh Liên Xã, rạch Ông Búp và hoàn thiện dự án Tham Lương-Bến Cát-rạch Nước Lên.
Khi các công trình hạ tầng giao thông và hệ thống thoát nước được hoàn thành, kết nối và vận hành đồng bộ theo lưu vực, cùng với công tác duy tu, quản lý và cảnh báo sớm, Thành phố Hồ Chí Minh mới có thể từng bước nâng cao khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập và chủ động hơn trước những diễn biến thời tiết cực đoan trong quá trình đô thị hóa./.