Ngày 19/10, tại Tọa đàm đối thoại về Pháp luật, quản trị, hệ thống dữ liệu và tài chính trong hiến, ghép tạng: Từ quy định pháp luật đến một hệ thống quốc gia bền vững, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện mô hình điều phối, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ và cơ chế tài chính bền vững, tạo điều kiện nâng cao hiệu quả hoạt động hiến, ghép tạng tại Việt Nam.
Tọa đàm do Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, Đại sứ quán Tây Ban Nha tại Việt Nam và Viện hiến, ghép tạng Tây Ban Nha (Donation and Transplantation Institute - DTI) tổ chức.
Đây là diễn đàn quan trọng để lãnh đạo và quản lý, các chuyên gia, các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam và Tây Ban Nha cùng trao đổi, thảo luận và chia sẻ kinh nghiệm, từ đó góp phần hoàn thiện khung chính sách, pháp luật, quản trị, hệ thống dữ liệu, tài chính và định hướng chiến lược phát triển lĩnh vực hiến, ghép tạng tại Việt Nam.
Hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả điều phối
Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người có vai trò quan trọng đối với ngành y tế. Đối với những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, bên cạnh các phương pháp điều trị thông thường như dùng thuốc và phẫu thuật, ghép tạng là một trong những giải pháp mang tính quyết định để cứu sống người bệnh. Hoạt động này không chỉ thể hiện thành tựu của y học hiện đại mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, khi người hiến tặng một phần cơ thể sau khi qua đời có thể mang lại cơ hội sống cho những người bệnh khác.
Tại Việt Nam, kể từ ca ghép thận đầu tiên năm 1992, ngành y tế đã từng bước làm chủ nhiều kỹ thuật ghép tạng phức tạp, gồm ghép thận, ghép tim, ghép phổi, ghép gan và ghép giác mạc, với chất lượng ngày càng được nâng cao. Những kỹ thuật trước đây phải thực hiện ở nước ngoài, như ghép phổi, nay đã được các cơ sở y tế trong nước triển khai hiệu quả. Cả nước hiện có 34 cơ sở thực hiện ghép tạng; sau khi kiện toàn Ban vận động hiến, ghép mô, tạng và đẩy mạnh tuyên truyền, đã có trên 200.000 người đăng ký hiến.
Tuy nhiên, công tác hiến, ghép mô, tạng vẫn còn những khó khăn cần tháo gỡ. Nguồn tạng hiến hiện chủ yếu đến từ người sống, trong khi tỷ lệ hiến tạng từ người chết não còn rất thấp. Cơ chế tài chính cho hoạt động hiến, ghép chưa đồng bộ; hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia vẫn đang trong giai đoạn hình thành. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả điều phối và mở rộng nguồn hiến tạng.
Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho biết Bộ Y tế đang khẩn trương hoàn thiện dự án luật sửa đổi về hiến, ghép mô, tạng để trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, diễn ra từ ngày 17/10 đến 20/11/2026. Nếu được thông qua và không có thay đổi, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Sau khi luật được thông qua, Bộ Y tế sẽ tham mưu Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn chi tiết và xây dựng các thông tư chuyên môn phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn Việt Nam.
Trên cơ sở đó, Thứ trưởng đề nghị tọa đàm tập trung thảo luận bốn vấn đề trọng tâm. Trước hết là hoàn thiện mô hình điều phối hoạt động hiến, ghép tạng, tăng cường kết nối giữa Trung tâm Điều phối Quốc gia với các cơ sở điều trị và người đăng ký hiến. Cùng với đó, cần xây dựng cơ chế tài chính bền vững, gắn với bảo hiểm y tế, bảo đảm chi trả cho toàn bộ quy trình từ phát hiện người hiến tiềm năng, bảo quản, vận chuyển đến phẫu thuật ghép; đồng thời xem xét hỗ trợ mai táng phí và an sinh cho gia đình người hiến.
Về dữ liệu, Thứ trưởng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ, quản lý thông tin người đăng ký hiến, các cơ sở thực hiện ghép và danh sách người có nhu cầu nhận tạng, bảo đảm khả năng tích hợp, kết nối nhanh chóng khi có nguồn hiến.
Đối với hợp tác quốc tế, cần cụ thể hóa bằng kế hoạch hành động đến năm 2030 trên cơ sở Bản ghi nhớ giữa Trung tâm Điều phối Quốc gia và phía Tây Ban Nha, kèm theo cơ chế sơ kết, tổng kết và đánh giá định kỳ hằng năm. Bộ Y tế khẳng định sẵn sàng tạo điều kiện để phong trào hiến, ghép tạng phát triển trên nền tảng an toàn, nhân văn, đặt lợi ích của người bệnh và xã hội lên hàng đầu.
Kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu từ thực tiễn
Đánh giá cao kinh nghiệm của Tây Ban Nha, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho rằng đây là quốc gia giữ vị trí hàng đầu thế giới về hiến tạng từ người chết não trong hơn ba thập kỷ qua. Mô hình quản lý của nước này có cơ quan điều phối quốc gia với đầy đủ thẩm quyền, mạng lưới chuyên nghiệp, cơ chế tài chính rõ ràng, bền vững và hệ thống kiểm soát chất lượng chặt chẽ. Đây là cơ sở quan trọng để Việt Nam nghiên cứu, vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Vương quốc Tây Ban Nha tại Việt Nam Carmen Cano De Lasala nhấn mạnh hội nghị về tăng cường phát triển hệ thống hiến, điều phối và ghép tạng tại Việt Nam đánh dấu bước tiến quan trọng trong mở rộng hợp tác giữa hai nước trong lĩnh vực y tế.
Theo Đại sứ, Tây Ban Nha đã dành gần 50 năm, kể từ khi ban hành Luật về ghép tạng năm 1979, để xây dựng hệ thống hiến, ghép tạng trở thành hình mẫu tham khảo trên thế giới. Tây Ban Nha hiện có tỷ lệ hiến tạng cao nhất thế giới, gấp hai lần mức trung bình của Liên minh châu Âu, đồng thời đứng thứ hai thế giới về số ca ghép tạng. Thành công này dựa trên hai trụ cột chính là hệ thống pháp luật được điều chỉnh phù hợp với tiến bộ khoa học, công nghệ và Hệ thống Y tế Quốc gia bảo đảm mọi người bệnh có cơ hội tiếp cận ghép tạng, không bị phân biệt đối xử. Trong đó, Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha giữ vai trò then chốt trong phối hợp giữa chính quyền trung ương, địa phương và điều phối hoạt động hiến tạng thông qua mạng lưới các nhóm chuyên trách tại bệnh viện.
Đại sứ Carmen Cano De Lasala cho biết, hiến tạng tại Tây Ban Nha dựa trên nguyên tắc tự nguyện, không thù lao, không vì mục đích lợi nhuận. Công tác đào tạo đội ngũ điều phối chuyên trách, đặc biệt về kỹ năng tiếp cận và trao đổi với gia đình người hiến, đã góp phần nâng tỷ lệ đồng ý hiến tạng lên 75-80%. Bên cạnh đó, Tây Ban Nha chú trọng hợp tác thường xuyên với truyền thông và mở rộng hợp tác quốc tế.
Đại sứ bày tỏ hy vọng hội nghị sẽ thúc đẩy sự tham gia sâu rộng hơn của Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha tại Đông Nam Á, lấy Việt Nam làm đầu mối kết nối, qua đó tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, thực hành tốt và xây dựng quan hệ hợp tác bền vững giữa các chuyên gia hai nước.
Nhiều vướng mắc cấn tháo gỡ
Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh Nguyễn Trọng Khoa nhấn mạnh, bên cạnh việc hoàn thiện quy định về đối tượng hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, cơ chế tài chính và tổ chức điều phối là những nội dung cần được quan tâm trong quá trình sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác.
Thực tiễn cho thấy Việt Nam đã thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, với các loại tạng như tim, gan, thận, phổi. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn những vướng mắc cần tháo gỡ, từ điều kiện hoạt động của cơ sở ghép đến kinh phí phục vụ công tác vận động, điều phối, xác định chết não, vận chuyển, bảo quản tạng và chế độ hỗ trợ người hiến.
Việc điều chỉnh các quy định theo hướng phù hợp với thực tiễn sẽ góp phần tạo điều kiện cho các cơ sở y tế phát triển hoạt động ghép tạng, đồng thời bảo đảm nguồn lực cho các khâu trong quy trình hiến, ghép. Cùng với đó, dự thảo luật hướng tới tăng cường vai trò của cơ quan điều phối quốc gia, hoàn thiện hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu, bảo đảm công khai, minh bạch và công bằng trong điều phối tạng.
Một vấn đề khác được đặt ra từ thực tế vận chuyển tạng là cần đồng bộ quy định pháp luật và quy chế phối hợp giữa ngành y tế, hàng không cùng các cơ quan chức năng, nhằm hạn chế chậm trễ, bảo đảm thời gian vận chuyển phù hợp với yêu cầu chuyên môn.
Đối với gia đình người hiến, chính sách cần tập trung hỗ trợ, bồi hoàn các chi phí thực tế hoặc thu nhập bị mất do tham gia hiến tạng, không đồng nhất với việc mua bán tạng. Đây là cơ sở để hoàn thiện cơ chế chính sách theo hướng nhân văn, minh bạch, góp phần duy trì và phát triển hoạt động hiến, ghép tạng tại Việt Nam.
Luật sư Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Hệ thống Y tế Hùng Vương, tham gia góp ý sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác cho rằng, sau 20 năm ban hành, luật đã bộc lộ nhiều bất cập trong quá trình thực hiện. Một trong những yêu cầu cần ưu tiên là làm rõ địa vị pháp lý, chức năng và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, đồng thời xác định trách nhiệm phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương.
Theo Luật sư Phạm Văn Học, hoạt động điều phối hiến, ghép tạng liên quan đến nhiều ngành, lĩnh vực, gồm y tế, công an, quân đội, giao thông đường bộ, đường thủy và hàng không, đòi hỏi cơ chế điều hành thống nhất ở cấp quốc gia. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ nhân đạo đối với gia đình người tự nguyện hiến tạng, hiến xác phục vụ y học và khoa học. Nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước có thể giúp gia đình lo hậu sự, giảm bớt khó khăn trước mắt, nhưng không được biến việc hiến tạng thành hoạt động mua bán.
Một vấn đề khác được đặt ra là huy động nguồn lực xã hội phục vụ vận chuyển tạng. Trong tình huống khẩn cấp, việc sử dụng phương tiện đặc biệt như trực thăng, chuyên cơ có thể giúp rút ngắn thời gian vận chuyển. Tuy nhiên, khi chưa có quy định pháp lý rõ ràng, bệnh viện, người bệnh và các tổ chức, cá nhân muốn đóng góp kinh phí đều gặp khó khăn.
Luật sư Phạm Văn Học cũng đề xuất luật cần xác định rõ người đại diện hợp pháp có quyền quyết định trong trường hợp người chết não hiến tạng. Khi các thành viên gia đình có ý kiến khác nhau, việc thiếu quy định cụ thể có thể làm chậm quá trình lấy và vận chuyển tạng, ảnh hưởng đến cơ hội cứu sống người bệnh.
Từ thực tế trên, Luật sư Phạm Văn Học cho rằng việc sửa đổi luật cần xuất phát từ những vướng mắc trong quá trình triển khai, đi kèm quy định cụ thể về điều phối, phối hợp liên ngành, hỗ trợ gia đình người hiến và vận chuyển tạng. Đây là những nội dung cần được nghiên cứu, hoàn thiện nhằm hạn chế bỏ lỡ cơ hội ghép tạng, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động hiến, ghép tạng tại Việt Nam./.
Bộ Y tế đề xuất người 18-25 tuổi chỉ được hiến tạng cho người trong gia đình
Dự thảo đề xuất tách riêng điều kiện về độ tuổi đối với người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống. Người đủ 18 tuổi trở lên được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho thành viên gia đình.
