Trước khi các tôn giáo lớn định hình trên mảnh đất hình chữ S, người Việt đãphát triển tín ngưỡng của riêng mình. Ngoài thờ gia tiên, tổ nghề, các anh hùngchống ngoại xâm..., tục thờ bốn vị Thánh bất tử là Tản Viên, Thánh Gióng, ChửĐồng Tử và Bà Chúa Liễu có nhiều nét vô cùng độc đáo.
Đức Thánh Tản
Tản Viên biểu hiện ước vọng chiến thắng thiên tai, lũ lụt; Thánh Gióng kếttinh ý chí chống giặc ngoại xâm; Chử Đồng Tử tượng trưng cho tình yêu; Bà ChúaLiễu biểu hiện cho cuộc sống phồn vinh, phong phú về tinh thần.
Truyền thuyết đồng bằng Bắc bộ kể rằng Thánh Tản vốn là một nông dân dũngcảm, nhân hậu, thiên phú hùng tài, trở thành Sơn thần, thủ lĩnh của muôn loài,gọi là Sơn Tinh, thường dạy dân làm ruộng, săn bắn, kéo vó, luyện võ và mở hội.Đối lập với Sơn Tinh là Thủy Tinh, vị ác thần cai quản các loài thủy tộc thườngdâng nước tràn lên cướp phá mùa màng, cầm thú, làm hại dân lành. Hùng Vương - vịvua của các bộ lạc Việt, mở cuộc thi tài kén rể cho công chúa Mỵ Nương. Sơn Tinhthắng, được Vua Hùng gả con gái. Thủy Tinh thua, đem hận dâng nước lũ và xuathủy quái đánh phá. Sơn Tinh cùng thần dân và các loài vật trên đất liền chốngchọi quyết liệt. Nước càng dâng thì núi lại càng cao. Thủy Tinh bại trận.
Cuộc chiến đấu chống Thủy Tinh của Sơn Tinh và muôn loài phản ánh lịch sử tựnhiên của một đất nước lưng dựa vào núi, mặt hướng ra biển, quanh năm chốngthiên tai địch họa. Thờ Thánh Tản là tôn thờ và tin cậy vào sức mạnh thiêngliêng, vào đức nhân nghĩa, tin vào nỗ lực sinh tồn của con người.
Tục lệ thờ Đức Thánh Tản có từ rất lâu. Khoảng 250 năm trước Công Nguyên, AnDương Vương cho lập đền thờ đức Thánh trên núi Tản Viên, gọi là Đền Thượng, naythuộc Ba Vì, Sơn Tây, ngoại thành Hà Nội. Cứ ba năm một lần, vào 15 tháng giêngâm lịch, tại đây diễn ra lễ hội lớn, với hàng vạn người tham dự. Lễ hội gồmnhiều hoạt động như rước bài vị thánh Tản, đánh cá sông (99 con) làm gỏi dângtế, lễ rước Thánh bà Mỵ Nương, múa gà, đấu cờ, hát đúm…
Vào ngày hội lễ, nhà Vua hoặc tự thân hoặc cử đại quan tới dâng hương. Ngàynay, các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước và chính phủ cũng thường tới dự lễ tại đềnchính trên núi Ba Vì, Hà Nội.
Đức Thánh Gióng
Thánh Gióng, vị thánh bất tử thử hai là bản hùng ca thần thoại về sức mạnh vĩđại của dân tộc trước giặc ngoại xâm. Xuất thân trong một gia đình nông dân, đứatrẻ lên 3 tuổi không biết nói cười, sống trong tình thương của mẹ và bà con ởlàng Gióng, ven sông Đuống (nay là làng Phù Đổng, Gia Lâm, Hà Nội). Rồi giặc Ânhung dữ từ phương Bắc tràn tới. Trước nguy cơ diệt vong của dân tộc, đứa trẻ 3tuổi bỗng cất tiếng đòi đi đánh giặc và vươn mình biến thành một tráng sĩ có sứcmạnh tuyệt luân, cầm roi sắt, mặc giáp sắt, cưỡi ngựa sắt hí ra lửa, dũng mãnhxông trận. Roi sắt gãy thì nhổ tre đằng ngà làm vũ khí diệt giặc. Lúc thắngtrận, quê hương được thái bình, vị anh hùng cởi bỏ giáp trụ, không màng vinh hoaphú quý, lặng lẽ lên đỉnh núi Vệ Linh (núi Sài tại Sóc Sơn, Hà Nội) bay về trời.
Vua Hùng ghi nhận công lao của Ngài, phong danh hiệu Phù Đổng Thiên Vương vàcho lập đền thờ tại Vệ Linh. Làng Gióng được đổi tên thành làng Phù Đổng. Hàngnăm vào ngày 9 tháng 4 âm lịch, làng tổ chức lễ hội rất long trọng, tái hiệntruyền thuyết Thánh Gióng với các hoạt động như tập trận, đấu cờ người… Năm2010, lễ hội Thánh Gióng đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thểcủa nhân loại.
Đức thánh Chử Đồng Tử
Chử Đồng Tử, vị thần bất tử thứ 3, sinh ra ở xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu,tỉnh Hưng Yên. Cha mẹ mất sớm, Chử Đồng Tử sống bằng nghề đánh cá, nghèo đến nỗikhông có một mảnh khố che thân. Một hôm, tình cờ thấy thuyền công chúa Tiên Dung - con Vua Hùng đi qua, chàng buộc phải giấu mình trong cát. Nào ngờ, công chúalại sai người quây màn tắm ngay chỗ trú thân của chàng. Nhờ duyên trời định,Tiên Dung mang lòng yêu và muốn cưới chàng trai nghèo khó. Vua Hùng không thuận,toan bắt Chử trị tội. Chử Đồng Tử và Tiên Dung phải ở lại trong dân, làm mọinghề sinh sống, rồi đi buôn, gặp kỳ nhân trên Biển Đông truyền dạy tu hành Phậtpháp. Hai người đắc đạo thành tiên và bay về trời trở thành Thánh. Tương truyền,vị thánh họ Chử thần thông quảng đại, luôn hiện thân ở chốn trần ai, cứu nhân độthế, dạy dân buôn bán, chài lưới, nuôi tằm dệt vải, đem lại cuộc sống đủ đầy.Nhân dân lập đền thờ tại xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên, hàng nămtế lễ cầu mong một cuộc sống hạnh phúc, phồn vinh. Lễ hội chính mở vào trungtuần tháng 2 âm lịch với các hoạt động dân gian đặc sắc như múa rồng, hát, đấucờ người…
Thiên tiên Thánh Mẫu
Vị thánh bất tử thứ tư là nữ. Sự tích kể rằng Liễu Hạnh nguyên là con gái củaNgọc Hoàng Thượng Đế, vì tinh nghịch làm mẻ một chiếc chén ngọc mà bị đày xuốngtrần, rồi được Phật Tổ cứu giải và cho đầu thai làm con gái họ Lê ở Phủ Giầy, VụBản, Nam Định. Bà là người công dung ngôn hạnh, được hiển thánh trở thành một vịthần linh thiêng, chuyên phù trợ người lành, đặc biệt là phụ nữ, trẻ thơ, đồngthời thẳng tay trừng trị kẻ ác. Dân nhớ ơn công đức của Bà, lập đền thờ ở nhiềuđịa phương khác nhau.
Sự tích Bà Chúa Liễu Hạnh phản ánh hình ảnh người phụ nữ Việt Nam tài hoa vàđức hạnh, tận tâm tận hiếu, chung thủy tình nghĩa vợ chồng, nhân ái với ngườinghèo khổ, bảo vệ người lành, trừng trị kẻ ác. Bà được tôn thờ là “Thánh Mẫulinh thiêng - Mẹ của muôn dân.” Thờ Bà Chúa Liễu thể hiện niềm tôn kính người Mẹvĩ đại, quyền năng và đức độ vô lượng.
Ở Phủ Giầy, quê hương của Bà, một quần thể kiến trúc được xây dựng để thờcúng. Từ ngày mùng 1 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm diễn ra lễ hội PhủGiầy nổi tiếng với hàng vạn người tham dự. Ngoài ra, tại Bỉm Sơn Thanh Hóa, cóđền Sòng thờ Bà. Lễ chính ở đây từ 1-26/2 âm lịch.
Sự tích về bốn vị thánh bất tử không do một ai sáng tác. Chúng được nhân dânngàn đời thêu dệt. Bốn vị thánh bất tử, độ trì bốn lĩnh vực cốt yếu trong đờisống người dân Việt đã, đang và mãi mãi được tôn thờ. Đó là một nét độc đáotrong tín ngưỡng của người Việt./.
Kỳ trước: Việt Nam - Mái nhà chung của tín ngưỡng, tôn giáo
Kỳ sau: Phật Giáo trong đời sống tâm linh người Việt Nam
Đức Thánh Tản
Tản Viên biểu hiện ước vọng chiến thắng thiên tai, lũ lụt; Thánh Gióng kếttinh ý chí chống giặc ngoại xâm; Chử Đồng Tử tượng trưng cho tình yêu; Bà ChúaLiễu biểu hiện cho cuộc sống phồn vinh, phong phú về tinh thần.
Truyền thuyết đồng bằng Bắc bộ kể rằng Thánh Tản vốn là một nông dân dũngcảm, nhân hậu, thiên phú hùng tài, trở thành Sơn thần, thủ lĩnh của muôn loài,gọi là Sơn Tinh, thường dạy dân làm ruộng, săn bắn, kéo vó, luyện võ và mở hội.Đối lập với Sơn Tinh là Thủy Tinh, vị ác thần cai quản các loài thủy tộc thườngdâng nước tràn lên cướp phá mùa màng, cầm thú, làm hại dân lành. Hùng Vương - vịvua của các bộ lạc Việt, mở cuộc thi tài kén rể cho công chúa Mỵ Nương. Sơn Tinhthắng, được Vua Hùng gả con gái. Thủy Tinh thua, đem hận dâng nước lũ và xuathủy quái đánh phá. Sơn Tinh cùng thần dân và các loài vật trên đất liền chốngchọi quyết liệt. Nước càng dâng thì núi lại càng cao. Thủy Tinh bại trận.
Cuộc chiến đấu chống Thủy Tinh của Sơn Tinh và muôn loài phản ánh lịch sử tựnhiên của một đất nước lưng dựa vào núi, mặt hướng ra biển, quanh năm chốngthiên tai địch họa. Thờ Thánh Tản là tôn thờ và tin cậy vào sức mạnh thiêngliêng, vào đức nhân nghĩa, tin vào nỗ lực sinh tồn của con người.
Tục lệ thờ Đức Thánh Tản có từ rất lâu. Khoảng 250 năm trước Công Nguyên, AnDương Vương cho lập đền thờ đức Thánh trên núi Tản Viên, gọi là Đền Thượng, naythuộc Ba Vì, Sơn Tây, ngoại thành Hà Nội. Cứ ba năm một lần, vào 15 tháng giêngâm lịch, tại đây diễn ra lễ hội lớn, với hàng vạn người tham dự. Lễ hội gồmnhiều hoạt động như rước bài vị thánh Tản, đánh cá sông (99 con) làm gỏi dângtế, lễ rước Thánh bà Mỵ Nương, múa gà, đấu cờ, hát đúm…
Vào ngày hội lễ, nhà Vua hoặc tự thân hoặc cử đại quan tới dâng hương. Ngàynay, các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước và chính phủ cũng thường tới dự lễ tại đềnchính trên núi Ba Vì, Hà Nội.
Đức Thánh Gióng
Thánh Gióng, vị thánh bất tử thử hai là bản hùng ca thần thoại về sức mạnh vĩđại của dân tộc trước giặc ngoại xâm. Xuất thân trong một gia đình nông dân, đứatrẻ lên 3 tuổi không biết nói cười, sống trong tình thương của mẹ và bà con ởlàng Gióng, ven sông Đuống (nay là làng Phù Đổng, Gia Lâm, Hà Nội). Rồi giặc Ânhung dữ từ phương Bắc tràn tới. Trước nguy cơ diệt vong của dân tộc, đứa trẻ 3tuổi bỗng cất tiếng đòi đi đánh giặc và vươn mình biến thành một tráng sĩ có sứcmạnh tuyệt luân, cầm roi sắt, mặc giáp sắt, cưỡi ngựa sắt hí ra lửa, dũng mãnhxông trận. Roi sắt gãy thì nhổ tre đằng ngà làm vũ khí diệt giặc. Lúc thắngtrận, quê hương được thái bình, vị anh hùng cởi bỏ giáp trụ, không màng vinh hoaphú quý, lặng lẽ lên đỉnh núi Vệ Linh (núi Sài tại Sóc Sơn, Hà Nội) bay về trời.
Vua Hùng ghi nhận công lao của Ngài, phong danh hiệu Phù Đổng Thiên Vương vàcho lập đền thờ tại Vệ Linh. Làng Gióng được đổi tên thành làng Phù Đổng. Hàngnăm vào ngày 9 tháng 4 âm lịch, làng tổ chức lễ hội rất long trọng, tái hiệntruyền thuyết Thánh Gióng với các hoạt động như tập trận, đấu cờ người… Năm2010, lễ hội Thánh Gióng đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thểcủa nhân loại.
Đức thánh Chử Đồng Tử
Chử Đồng Tử, vị thần bất tử thứ 3, sinh ra ở xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu,tỉnh Hưng Yên. Cha mẹ mất sớm, Chử Đồng Tử sống bằng nghề đánh cá, nghèo đến nỗikhông có một mảnh khố che thân. Một hôm, tình cờ thấy thuyền công chúa Tiên Dung - con Vua Hùng đi qua, chàng buộc phải giấu mình trong cát. Nào ngờ, công chúalại sai người quây màn tắm ngay chỗ trú thân của chàng. Nhờ duyên trời định,Tiên Dung mang lòng yêu và muốn cưới chàng trai nghèo khó. Vua Hùng không thuận,toan bắt Chử trị tội. Chử Đồng Tử và Tiên Dung phải ở lại trong dân, làm mọinghề sinh sống, rồi đi buôn, gặp kỳ nhân trên Biển Đông truyền dạy tu hành Phậtpháp. Hai người đắc đạo thành tiên và bay về trời trở thành Thánh. Tương truyền,vị thánh họ Chử thần thông quảng đại, luôn hiện thân ở chốn trần ai, cứu nhân độthế, dạy dân buôn bán, chài lưới, nuôi tằm dệt vải, đem lại cuộc sống đủ đầy.Nhân dân lập đền thờ tại xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên, hàng nămtế lễ cầu mong một cuộc sống hạnh phúc, phồn vinh. Lễ hội chính mở vào trungtuần tháng 2 âm lịch với các hoạt động dân gian đặc sắc như múa rồng, hát, đấucờ người…
Thiên tiên Thánh Mẫu
Vị thánh bất tử thứ tư là nữ. Sự tích kể rằng Liễu Hạnh nguyên là con gái củaNgọc Hoàng Thượng Đế, vì tinh nghịch làm mẻ một chiếc chén ngọc mà bị đày xuốngtrần, rồi được Phật Tổ cứu giải và cho đầu thai làm con gái họ Lê ở Phủ Giầy, VụBản, Nam Định. Bà là người công dung ngôn hạnh, được hiển thánh trở thành một vịthần linh thiêng, chuyên phù trợ người lành, đặc biệt là phụ nữ, trẻ thơ, đồngthời thẳng tay trừng trị kẻ ác. Dân nhớ ơn công đức của Bà, lập đền thờ ở nhiềuđịa phương khác nhau.
Sự tích Bà Chúa Liễu Hạnh phản ánh hình ảnh người phụ nữ Việt Nam tài hoa vàđức hạnh, tận tâm tận hiếu, chung thủy tình nghĩa vợ chồng, nhân ái với ngườinghèo khổ, bảo vệ người lành, trừng trị kẻ ác. Bà được tôn thờ là “Thánh Mẫulinh thiêng - Mẹ của muôn dân.” Thờ Bà Chúa Liễu thể hiện niềm tôn kính người Mẹvĩ đại, quyền năng và đức độ vô lượng.
Ở Phủ Giầy, quê hương của Bà, một quần thể kiến trúc được xây dựng để thờcúng. Từ ngày mùng 1 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm diễn ra lễ hội PhủGiầy nổi tiếng với hàng vạn người tham dự. Ngoài ra, tại Bỉm Sơn Thanh Hóa, cóđền Sòng thờ Bà. Lễ chính ở đây từ 1-26/2 âm lịch.
Sự tích về bốn vị thánh bất tử không do một ai sáng tác. Chúng được nhân dânngàn đời thêu dệt. Bốn vị thánh bất tử, độ trì bốn lĩnh vực cốt yếu trong đờisống người dân Việt đã, đang và mãi mãi được tôn thờ. Đó là một nét độc đáotrong tín ngưỡng của người Việt./.
Kỳ trước: Việt Nam - Mái nhà chung của tín ngưỡng, tôn giáo
Kỳ sau: Phật Giáo trong đời sống tâm linh người Việt Nam
Hồng Ngọc (Vietnam+)
