Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng trên mảnh đất Thanh Hóa, hành trình tìm kiếm, tri ân những người đã ngã xuống vẫn chưa thể khép lại.
Ở nhiều nghĩa trang liệt sỹ, giữa những hàng mộ ngay ngắn, vẫn còn những tấm bia chỉ khắc dòng chữ "liệt sỹ chưa biết tên."
Đó không chỉ là khoảng trống trên một tấm bia đá, mà còn là nỗi day dứt của những gia đình nhiều năm mong ngóng, là câu hỏi chưa có lời giải đáp về nơi yên nghỉ của người thân.
Phía sau mỗi phần mộ chưa xác định được danh tính là một cuộc đời đã hy sinh vì Tổ quốc, là một gia đình vẫn lưu giữ tấm giấy báo tử đã phai màu thời gian, vẫn chờ một ngày người thân được trở về với đúng tên tuổi, quê hương.
Phóng viên TTXVN thực hiện chùm 3 bài viết về việc triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ tại địa phương, với quyết tâm huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị, từng bước nối dài hành trình đưa những người lính trở về.
Bài 1: Từ những tấm bia "liệt sỹ chưa có tên"
Để từng bước xác định danh tính cho các liệt sỹ, trước hết cần nhìn nhận đầy đủ thực trạng công tác tìm kiếm, quy tập trên địa bàn. Là một trong những địa phương có số lượng liệt sỹ hy sinh lớn, Thanh Hóa hiện vẫn còn nhiều phần mộ chưa đầy đủ thông tin, nhiều nguồn tin cần tiếp tục rà soát, xác minh. Đây là nhiệm vụ lớn, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, nhất là trong quá trình triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ."
Hơn 3.500 phần mộ vẫn chờ được gọi tên
Tháng Bảy, nắng sớm trải vàng trên những hàng cây trong Nghĩa trang liệt sỹ Hàm Rồng (phường Hàm Rồng). Những dãy mộ trắng nối tiếp nhau, lặng im giữa không gian xanh mát. Giữa hàng nghìn tấm bia đã ghi đầy đủ họ tên, quê quán, đơn vị, vẫn có những dòng chữ khiến người đi qua không khỏi chùng lòng: "liệt sỹ chưa biết tên": không năm sinh; không quê quán; không đơn vị công tác; chỉ có ngày quy tập và an táng.
Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, những tấm bia vô danh ấy vẫn nằm đó, nhắc nhớ rằng, hành trình tri ân những người đã hy sinh vẫn còn những phần việc chưa hoàn thành.
Được hình thành từ năm 1980, Nghĩa trang liệt sỹ Hàm Rồng là nơi an nghỉ của hơn 2.200 hài cốt liệt sỹ Thanh Hóa hy sinh trong các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và khi thực hiện nghĩa vụ quốc tế tại nước bạn Lào. Trong khuôn viên nghĩa trang có 1.935 phần mộ đơn cùng 2 phần mộ tập thể, nơi yên nghỉ của 246 liệt sỹ.
Hơn 20 năm làm công việc quản trang tại Nghĩa trang Liệt sỹ Hàm Rồng, ông Nguyễn Văn Mạnh gần như thuộc từng lối đi, từng vị trí phần mộ. Công việc của ông bắt đầu từ những việc giản dị: quét dọn khuôn viên, chăm sóc từng khóm hoa, thắp từng nén hương cho những người đã nằm lại nơi đây. Nhưng điều khiến ông day dứt nhất là vẫn còn gần 1.000 phần mộ chưa có thông tin về nhân thân liệt sỹ.
"Nhiều thân nhân liệt sỹ tìm về đây, đi qua từng dãy mộ, thắp hương cho những phần mộ chưa biết tên vì không biết đâu là người thân của mình. Tôi chỉ mong một ngày nào đó, những tấm bia này sẽ được gọi đúng tên, để các anh được trở về với gia đình," ông Mạnh chia sẻ.
Nỗi trăn trở ấy không chỉ có ở Hàm Rồng. Nghĩa trang liệt sỹ Quốc tế Đồng Tâm (xã Thiết Ống) là nơi an nghỉ của hơn 2.200 liệt sỹ, trong đó có các quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh khi làm nghĩa vụ quốc tế tại Lào, Campuchia. Giữa những hàng mộ đã ghi đầy đủ họ tên, quê quán, đơn vị công tác của các liệt sỹ là hàng nghìn tấm bia trắng lặng im với dòng chữ "liệt sỹ chưa biết tên."
Những dòng chữ ngắn ngủi ấy như một khoảng lặng còn lại sau chiến tranh, nhắc nhớ về những người con đã trở về với đất mẹ nhưng hành trình tìm lại danh tính vẫn chưa khép lại.
Từ Hàm Rồng đến Đồng Tâm, rồi hàng chục nghĩa trang liệt sỹ khác trên địa bàn tỉnh, vẫn còn những người lính đã trở về với Tổ quốc nhưng chưa thể trở về trọn vẹn với gia đình.
Theo thống kê, Thanh Hóa hiện có khoảng 56.000 liệt sỹ. Qua nhiều năm tìm kiếm, quy tập, khoảng 10.000 hài cốt liệt sỹ đã được đưa về an táng. Hiện toàn tỉnh vẫn còn khoảng 46.000 hài cốt liệt sỹ chưa được tìm kiếm, quy tập. Trên địa bàn tỉnh hiện có 32 nghĩa trang liệt sỹ với 11.174 phần mộ, trong đó có 3.567 mộ chưa xác định được danh tính, gồm 612 mộ còn một phần thông tin và 2.955 mộ hoàn toàn chưa có thông tin.
Những con số ấy không chỉ là thống kê. Đằng sau đó là hàng nghìn câu chuyện còn dang dở. Là những người mẹ, người vợ, người con đã đi qua cả cuộc đời với mong muốn tìm được nơi người thân mình yên nghỉ. Là những cựu chiến binh tuổi ngày một cao nhưng vẫn cố nhớ lại từng địa danh, từng trận đánh, từng người đồng đội để góp thêm một manh mối cho hành trình tìm kiếm.
Tuy nhiên, thời gian càng lùi xa, việc xác định danh tính hài cốt liệt sỹ càng gặp nhiều khó khăn. Chính từ thực tiễn ấy, cùng với cả nước Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ" được tỉnh Thanh Hóa triển khai. Đây không chỉ là nhiệm vụ về kỹ thuật, hồ sơ hay dữ liệu, mà trước hết là hành trình thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn," để những tấm bia vô danh từng bước được gọi tên, để những cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều năm của các gia đình liệt sỹ có thêm hy vọng.
Cả hệ thống chính trị vào cuộc
Từ những phần mộ chưa có tên, từ mong mỏi của hàng nghìn gia đình liệt sỹ, Thanh Hóa xác định triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, thể hiện trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Cụ thể hóa mục tiêu chiến dịch, Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Kế hoạch số 152/KH-BCĐ ngày 20/5/2026, xác định rõ nhiệm vụ, tiến độ và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, địa phương.
Việc triển khai được thực hiện đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở theo nguyên tắc "6 rõ": rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả, gắn với kiểm tra, đôn đốc thường xuyên nhằm bảo đảm chiến dịch được triển khai đúng hướng, hiệu quả và thực chất.
Theo kế hoạch, đến hết quý 1/2027, Thanh Hóa phấn đấu hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt đối với 2.955 phần mộ liệt sỹ chưa xác định được thông tin tại các nghĩa trang trên địa bàn, đồng thời thực hiện đối với những hài cốt liệt sỹ mới tìm kiếm, quy tập. Đây là khối lượng công việc lớn, trong điều kiện nhiều phần mộ đã trải qua hàng chục năm, thông tin lưu trữ không đầy đủ. Vì vậy, tỉnh xác định yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm chính xác, khoa học, chặt chẽ, không chạy theo số lượng mà xem nhẹ chất lượng.
Mỗi mẫu hài cốt được lấy không chỉ là một thao tác chuyên môn, mà là một cơ hội để tìm lại danh tính cho một người lính đã nằm lại sau chiến tranh. Vì vậy, các lực lượng tham gia được yêu cầu thực hiện nghiêm quy trình từ khảo sát, lấy mẫu, bảo quản, vận chuyển, bàn giao đến cập nhật dữ liệu.
Theo lộ trình, tỉnh triển khai từng bước, vừa thực hiện vừa rút kinh nghiệm. Từ việc triển khai thí điểm, các tổ công tác sẽ mở rộng thực hiện tại các nghĩa trang khác trên địa bàn, bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.
Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh - cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo tỉnh - giữ vai trò nòng cốt trong tham mưu, tổ chức thực hiện chiến dịch đã phối hợp với các sở, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch, tổ chức lực lượng, tập huấn nghiệp vụ, số hóa thông tin, kiểm tra và tổng hợp kết quả.
Cùng với đó, các địa phương, đơn vị được giao nhiệm vụ cụ thể trong việc rà soát hồ sơ, cung cấp thông tin, vận động cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và nhân dân tham gia cung cấp những dữ liệu quý giá phục vụ công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sỹ.
Tại hội nghị triển khai thực hiện "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ," Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Thanh Hóa Đầu Thanh Tùng nhấn mạnh đây là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Đồng chí yêu cầu các cấp, các ngành, địa phương tập trung lãnh đạo, chỉ đạo với quyết tâm cao nhất; thực hiện nghiêm tinh thần "6 rõ," thường xuyên kiểm tra, đôn đốc, kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai. Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ không phải nhiệm vụ riêng của một ngành, một lực lượng, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
"Chiến dịch 500 ngày đêm" vì thế không chỉ là một nhiệm vụ được triển khai bằng những văn bản, kế hoạch hay chỉ tiêu cụ thể. Đó là hành trình đi tìm lại những phần còn thiếu của lịch sử, nơi mỗi thông tin được tìm thấy có thể khép lại một nỗi chờ mong kéo dài qua nhiều thế hệ.
Và để hành trình ấy đi đến đích, phía sau những con số về phần mộ, mẫu sinh phẩm hay dữ liệu cần hoàn thiện là những con người đang ngày ngày lặng thầm thực hiện nhiệm vụ. Họ trở lại từng nghĩa trang, tiếp cận từng phần mộ, nâng niu từng dấu tích còn lại của những người đã hy sinh, với một mong muốn giản dị: đưa các anh trở về trọn vẹn hơn với tên tuổi của mình./.
Mời độc giả theo dõi chùm bài tại đây:
Bài 2: Những người đi tìm tên cho đồng đội
Bài 3: Quyết tâm cao đưa các anh trở về
