Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và điện toán lượng tử đang làm thay đổi các yêu cầu về bảo mật, đặt ra thách thức mới trong bảo vệ dữ liệu và hệ thống thông tin. Khai mạc sáng 29/10 tại Học viện Kỹ thuật mật mã, Hội thảo khoa học quốc tế lần thứ III về Mật mã và An toàn thông tin (VCRIS 2026) là diễn đàn để các nhà khoa học trao đổi về nguy cơ an ninh mới, giải pháp mật mã và phương pháp kiểm chứng hiệu quả bảo mật trong thực tiễn.
Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư - Tiến sỹ Nguyễn Hiếu Minh, Phó Giám đốc Học viện Kỹ thuật mật mã, Trưởng Ban Tổ chức, khẳng định vai trò thiết yếu của mật mã trong bảo vệ thông tin, bảo đảm an toàn giao dịch dữ liệu và củng cố niềm tin vào các dịch vụ số. Theo ông, sự xuất hiện của những công nghệ mới đòi hỏi lĩnh vực mật mã và an toàn thông tin không ngừng nghiên cứu, đổi mới để đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền riêng tư và duy trì tính an toàn, tin cậy của các hệ thống số.
Nhận diện nguy cơ từ công nghệ mới
VCRIS 2026 thu hút sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia trong nước và quốc tế. Hội thảo nhận được 106 bài báo gửi tham dự, trong đó 45 công trình được lựa chọn trình bày tại 9 phiên báo cáo khoa học.
Theo Phó giáo sư - Tiến sỹ Bùi Thu Lam, giảng viên Học viện Kỹ thuật mật mã, Trưởng Ban Chương trình hội thảo, hai vấn đề nổi bật tại VCRIS năm nay là tác động của AI đối với an toàn thông tin và sự phát triển của công nghệ lượng tử, đặc biệt là mật mã hậu lượng tử.
Ông cho biết những nguy cơ mất an toàn thông tin không phải vấn đề mới, nhưng cách thức tấn công đang thay đổi cùng sự phát triển của công nghệ. AI có thể hỗ trợ nhiều hoạt động trong xã hội, song cũng có nguy cơ bị lợi dụng để tìm kiếm lỗ hổng, tự động hóa quá trình dò quét và hỗ trợ các hoạt động tấn công hệ thống.
“Các đối tượng tấn công có thể lợi dụng những điểm yếu, lỗ hổng của hệ thống trí tuệ nhân tạo để xây dựng công cụ tự động rà quét, phát hiện điểm yếu, chèn mã độc và tấn công hệ thống”, PGS.TS. Bùi Thu Lam phân tích.
Theo ông, những nguy cơ này đòi hỏi việc bảo đảm an toàn thông tin không chỉ dừng ở các giải pháp bảo vệ truyền thống mà cần tiếp tục nghiên cứu những phương pháp phù hợp với hệ thống công nghệ mới. Trong đó, việc phát hiện lỗ hổng, bảo vệ dữ liệu và đánh giá khả năng chống chịu trước các hình thức tấn công cần được triển khai đồng bộ.
Tại VCRIS 2026, một số công trình tập trung vào lỗ hổng trong chatbot, trợ lý AI và các biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế rủi ro. Các nghiên cứu cũng đề cập đến việc ứng dụng mật mã để bảo vệ dữ liệu trong quá trình xử lý mà không làm suy giảm đáng kể hiệu năng hệ thống.
Chuẩn bị giải pháp mật mã trước thách thức lượng tử
Bên cạnh AI, điện toán lượng tử đặt ra yêu cầu nghiên cứu, đánh giá các phương pháp mật mã có khả năng chống chịu trước những năng lực tính toán mới. Đây là một trong những hướng được quan tâm tại hội thảo, thể hiện qua các công trình về mật mã hậu lượng tử.
PGS.TS. Bùi Thu Lam cho biết các phương pháp mới cần được cộng đồng khoa học đánh giá và kiểm chứng trước khi xem xét triển khai rộng rãi. Việc đề xuất thuật toán hay giải pháp mới mới chỉ là bước đầu; tính an toàn cần được xác thực qua quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá chuyên môn.
Trao đổi tại hội thảo cũng cho thấy yêu cầu kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và kiểm chứng thực tế. Các giải pháp bảo mật không chỉ cần đáp ứng yêu cầu an toàn mà còn phải phù hợp với điều kiện vận hành, hạn chế ảnh hưởng đến hiệu năng của hệ thống.
Một điểm nhấn của chương trình là phần trình diễn công nghệ phân phối khóa lượng tử (QKD) do đại diện Công ty QRate (Liên bang Nga) thực hiện. Hoạt động minh họa quá trình các đầu cuối thiết lập khóa mật mã chung qua kênh truyền lượng tử, giúp người tham dự tiếp cận trực quan hơn với một hướng ứng dụng công nghệ lượng tử trong bảo vệ thông tin.
Kiểm thử phần cứng, tăng khả năng phát hiện điểm yếu
Bên cạnh nguy cơ từ phần mềm và hệ thống mạng, bảo mật phần cứng cũng là vấn đề cần được quan tâm. Các thiết bị mật mã, thiết bị nhúng và thiết bị Internet vạn vật (IoT) có thể tồn tại điểm yếu trong thiết kế hoặc cơ chế bảo vệ, tạo điều kiện để các đối tượng tấn công khai thác.
Tại VCRIS 2026, các giải pháp kiểm thử bảo mật phần cứng được giới thiệu thông qua những kỹ thuật như phân tích kênh kề và tiêm lỗi.
Theo ông Trần Xuân Tiến, Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ Mắt thần Hà Nội, các phương pháp này hỗ trợ đánh giá độ an toàn của thuật toán và cơ chế bảo mật trên thiết bị, từ đó xác định những điểm yếu có thể bị khai thác trong quá trình vận hành.
Ông cho rằng bảo mật không chỉ nằm ở phần mềm hay các lớp giao thức mạng mà còn cần được xem xét từ chính thiết kế phần cứng. Việc kiểm thử giúp đánh giá khả năng chống chịu của thiết bị trước các kỹ thuật tấn công tiên tiến, cung cấp cơ sở để cải thiện thiết kế và tăng cường khả năng bảo vệ thông tin.
Những giải pháp này có thể được ứng dụng tại các đơn vị vận hành hạ tầng công nghệ trọng yếu, cơ quan quốc phòng, an ninh và tổ chức sử dụng thiết bị mật mã chuyên dụng. Qua đó, hoạt động trình diễn công nghệ tại hội thảo góp phần kết nối nghiên cứu với nhu cầu bảo vệ hệ thống trong thực tế.
Mở rộng hợp tác nghiên cứu, nâng cao năng lực bảo mật
Theo Ban Tổ chức, VCRIS 2026 nhận được 106 bài báo, trong đó có 27 bài có sự tham gia của đồng tác giả quốc tế, với 40 tác giả đến từ nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Đức, Italy, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Senegal và Malaysia. Các bài báo được đánh giá theo quy trình phản biện kín hai chiều, mỗi bài có ít nhất ba thành viên Ban Chương trình tham gia đánh giá.
VCRIS 2026 do Học viện Kỹ thuật mật mã chủ trì tổ chức dưới sự chỉ đạo của Ban Cơ yếu Chính phủ, phối hợp với Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán, Câu lạc bộ các Khoa – Trường – Viện Công nghệ thông tin – Truyền thông Việt Nam và Tạp chí An toàn thông tin, cùng sự hỗ trợ học thuật của các đối tác quốc tế.
Tại hội thảo, Đại học Đà Nẵng tiếp nhận cờ luân lưu đăng cai VCRIS 2027, với Viện Nghiên cứu và Đào tạo Việt – Anh và Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến đảm nhiệm tổ chức.
Trước sự phát triển nhanh chóng của AI, điện toán lượng tử và các công nghệ mới, việc nhận diện nguy cơ, kiểm chứng giải pháp và tăng cường hợp tác nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo đảm an toàn thông tin. Thông qua trao đổi học thuật và kết nối với thực tiễn, VCRIS góp phần thúc đẩy nghiên cứu các giải pháp bảo mật, nâng cao năng lực bảo vệ dữ liệu và hệ thống thông tin tại Việt Nam./.