Nếu trước đây các vụ lừa đảo trực tuyến thường diễn ra manh mún, tự phát, thì nay, dưới tác động của trí tuệ nhân tạo, tội phạm công nghệ cao đã phát triển thành những đường dây có tổ chức, quy mô và được điều hành xuyên quốc gia.
Những thủ đoạn mới không chỉ tinh vi hơn mà còn đánh trúng tâm lý, thói quen và điểm yếu của từng nhóm nạn nhân. Trong đó, người cao tuổi nổi lên như một "mỏ vàng" để tội phạm mạng khai thác.
'Mỏ vàng' cho tội phạm mạng
Việt Nam hiện có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm hơn 16% dân số. Đây là một con số rất lớn, phản ánh sức ảnh hưởng cũng như mức độ dễ tổn thương của nhóm dân số này trong không gian số.
Điểm chung mà các đối tượng lừa đảo thường nhắm tới là sự thiếu am hiểu về công nghệ, tâm lý dễ tin, ngại làm phiền con cháu và mong muốn giải quyết nhanh các tình huống phát sinh. Chỉ cần một cú điện thoại, một tin nhắn hoặc một đường link giả mạo, nhiều người cao tuổi có thể bị cuốn vào bẫy của những kẻ lừa đảo chuyên nghiệp.
Thực tế thời gian qua cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn nạn này. Theo Bộ Công an, trong 8 tháng đầu năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, tăng 65% so với cùng kỳ năm 2024, gây thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng.
Cùng thời gian, hơn 4.000 tên miền độc hại đã bị phát hiện, với những thủ đoạn ngày càng tinh vi như giả mạo hình ảnh bằng deepfake, lừa đảo qua tiền ảo, chiếm đoạt mã OTP, giả danh cơ quan công an hoặc ngân hàng. Những con số này cho thấy lừa đảo trực tuyến không còn là hiện tượng rời rạc mà đã trở thành một loại tội phạm có tổ chức, liên tục thích nghi với công nghệ mới để mở rộng phạm vi tấn công.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Công an thành phố cho biết có tới 50% vụ án lừa đảo mà nạn nhân là người cao tuổi xuất phát từ việc họ sợ liên lụy đến con cháu và không am hiểu công nghệ. Đây là hai yếu tố khiến kẻ gian dễ dàng thao túng tâm lý nạn nhân. Chúng thường không tấn công bằng lý lẽ mà bằng sự hù dọa, khiến người già hoảng loạn, mất bình tĩnh và làm theo yêu cầu một cách vô thức. Khi nạn nhân rơi vào trạng thái sợ hãi, khả năng tự bảo vệ gần như bị triệt tiêu.
Các thủ đoạn phổ biến được lực lượng công an cảnh báo khá đa dạng: Giả danh cơ quan chức năng; giả mạo tai nạn; giả mạo nhân viên nhà mạng; giả mạo nhận quà tặng; kêu gọi từ thiện; chuyển nhầm tiền; giả mạo khuôn mặt và giọng nói bằng deepfake AI; giả mạo tin nhắn trúng thưởng từ các sàn thương mại điện tử. Điểm chung của các chiêu trò này là tạo ra cảm giác khẩn cấp, khiến nạn nhân tin rằng mình đang đứng trước một tình huống cần xử lý ngay lập tức. Chính sự gấp gáp ấy khiến nhiều người không kịp kiểm tra, không kịp hỏi lại người thân và cuối cùng rơi vào bẫy.
Tại Hội thảo Internet Day, ông Nguyễn Hữu Cường, Quản lý sản phẩm an toàn thông tin cá nhân của VNPT Cyber Immunity đã đưa ra một nhận định đáng chú ý: Nếu là hacker, ông sẽ nhắm vào người cao tuổi đầu tiên.
Theo ông, có hai lý do chính. Thứ nhất, mức độ nhận thức về công nghệ của người cao tuổi thường yếu hơn so với thế hệ lớn lên cùng Internet. Thứ hai, đây lại là nhóm có tích lũy tài chính, từ lương hưu cho đến tiền con cháu phụng dưỡng nên có sức hấp dẫn đối với tội phạm.
Cũng tại sự kiện này, ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng Giám đốc TikTok Việt Nam, cho rằng người già là nhóm yếu thế nhất trên không gian mạng, không phải người trẻ. Lý do nằm ở sự cô đơn, khó thay đổi định kiến và đặc biệt là tâm lý ngại hỏi con cháu khi tiếp cận những thông tin xấu độc trên mạng. Khi thiếu một kênh tham vấn đáng tin cậy, người cao tuổi dễ tự suy diễn, tin vào những thông tin được dàn dựng có chủ đích và trở thành nạn nhân của tin giả hoặc lừa đảo.
Những số liệu thực tế cũng cho thấy rủi ro đối với nhóm tuổi này là rất lớn. Một nghiên cứu được dẫn lại cho thấy khả năng tiếp cận tin giả của những người từ 60 tuổi trở lên cao gấp 6 lần người dùng bình thường. Không ít trường hợp, dù cơ quan chức năng đã lên tiếng, một số người cao tuổi vẫn tin rằng thông tin lừa đảo chỉ là hiểu nhầm. Sự cố chấp trong niềm tin, cộng với việc ít sử dụng các kênh xác minh đa chiều, khiến việc cảnh báo trở nên khó khăn hơn nhiều.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân khiến số lượng người cao tuổi trở thành nạn nhân lừa đảo trực tuyến tăng nhanh nằm ở chính sự kết hợp giữa công nghệ và dữ liệu. Với trí tuệ nhân tạo, tội phạm mạng có thể thu thập thông tin cá nhân, phân tích hành vi, thói quen, sở thích và đặc điểm tâm lý của từng người để xây dựng kịch bản lừa đảo phù hợp.
Khi các cuộc tấn công không còn chung chung mà đã được "cá nhân hóa," mức độ thuyết phục tăng lên rõ rệt. Trong khi đó, người cao tuổi lại là nhóm có kỹ năng nhận diện lừa đảo còn hạn chế, khả năng cập nhật công nghệ chậm hơn và dễ bị tổn thương hơn trước các thủ đoạn mới.
Bảo vệ người cao tuổi trước kẻ gian thế nào?
Để bảo vệ người cao tuổi trước tội phạm mạng, các chuyên gia cho rằng cần tăng cường các chiến dịch truyền thông, phổ cập kỹ năng an toàn thông tin và an ninh mạng để Internet thực sự trở thành không gian đáng tin cậy.
Giữa tháng 6/2025, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) đã công bố hợp tác cùng Google Việt Nam triển khai chiến dịch "Phòng chống lừa đảo trực tuyến - An toàn hơn cùng Bộ Công an và Google."
Đại diện Google Việt Nam, ông Marc Woo, nhấn mạnh cam kết tận dụng công nghệ để đối phó với những thách thức ngày càng đáng báo động này. Bên cạnh hỗ trợ kỹ thuật, Google cũng triển khai các chương trình giáo dục số dành cho người cao tuổi.
![chien-dich-chong-lua-dao-truc-tuyen-5.png](https://media.vietnamplus.vn/images/bcd698dc8c4da9fd04c4e9dcdf87a344512dd1d4964569597810768bc3bf266baa6a07d30ea2091ca833d6bc4eb09f82fc9e5c05b73cd2e9b08d0e32880e1bb5cdb57feb901aea868e56e8a402356a73/chien-dich-chong-lua-dao-truc-tuyen-5.png "Giữa tháng 6/2025, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an) đã công bố hợp tác cùng Google Việt Nam triển khai chiến dịch "Phòng chống lừa đảo trực tuyến - An toàn hơn cùng Bộ Công an và Google." (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)")
Vào tháng 10/2025, TikTok cũng phối hợp cùng A05 và Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) khởi động chiến dịch “Phòng chống lừa đảo trực tuyến 2025,” hướng đến việc nâng cao nhận thức cộng đồng về an toàn mạng, giúp người dùng nhận biết và phòng tránh các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi. Đây là một trong những động thái cho thấy cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến cần sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số.
Ở tuyến đầu của công tác bảo vệ người dùng, ông Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), nhà sáng lập doanh nghiệp xã hội Chống Lừa Đảo, cho biết mình và các cộng sự đang nỗ lực như một lực lượng tiên phong bảo vệ người dùng trực tuyến.
Dự án phi lợi nhuận này đã thu hút hơn 500.000 người tham gia qua các nền tảng Telegram, Facebook và tiện ích trình duyệt, đồng thời hợp tác với Google, Microsoft, Kaspersky để bảo vệ hàng trăm triệu người dùng toàn cầu. Mục tiêu mà ông Hiếu nêu ra rất rõ ràng: người yếu thế không còn là "con mồi" của tội phạm mạng.
Ông Hiếu đưa ra một số lưu ý như người dân không nên chuyển tiền chỉ dựa trên một cuộc gọi hay video call, bởi AI hoàn toàn có thể giả giọng, giả mặt. Khi nhận được cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo, điều quan trọng là phải giữ bình tĩnh trong 10-20 giây đầu tiên, vì đây là khoảng thời gian quyết định khả năng thoát bẫy. Cần xác minh đa kênh bằng cách gọi lại số cũ, gọi cho người thân, dùng mật mã gia đình hoặc nhờ hàng xóm kiểm tra thực tế. Những cuộc gọi từ số lạ với các yêu cầu như "không được tắt máy," "không được báo ai khác" hay "phải chuyển tiền ngay" đều là dấu hiệu lừa đảo rất rõ ràng.
Ở góc độ hạ tầng, các nhà mạng Việt Nam cũng đang nỗ lực xây dựng những "lớp khiên" để bảo vệ người dùng. Đó là các giải pháp được tích hợp trực tiếp vào modem Wi-Fi, cho phép người dùng chỉ cần cài một ứng dụng duy nhất rồi quản lý toàn bộ thiết bị kết nối mạng như camera, tivi, điện thoại.
Ông Nguyễn Hữu Cường nhấn mạnh vai trò của sự chung tay giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng trong việc hình thành một "hệ miễn dịch số" góp phần xây dựng không gian Internet an toàn, tin cậy và bền vững cho xã hội số Việt Nam. VNPT cũng đưa ra hướng tiếp cận bảo vệ người dùng toàn diện, kết hợp công nghệ an toàn thông tin, nâng cao nhận thức và các cơ chế hỗ trợ, chia sẻ rủi ro sau sự cố.
Đại diện Viettel Cyber Security, ông Thân Văn Dũng lại đề xuất mô hình có sự tham gia của tổ chức tài chính, nhà mạng và người dân. Theo đó, tổ chức tài chính cần phát hiện gian lận, ngăn chặn và xóa bỏ dòng tiền của các đối tượng lừa đảo, đồng thời triển khai các giải pháp bảo đảm an toàn cho người dân; nhà mạng có trách nhiệm cảnh báo sớm và ngăn chặn cuộc gọi, tin nhắn, website lừa đảo; còn người dân cần chủ động chia sẻ thông tin cho cơ quan chức năng và các tổ chức liên quan.
Bảo vệ người cao tuổi trên không gian mạng không chỉ là câu chuyện của lực lượng chức năng hay doanh nghiệp công nghệ, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý, tổ chức xã hội đến từng thành viên trong gia đình để xây dựng một xã hội số bền vững./.
"Nóng" lừa đảo dịch vụ du lịch trực tuyến: Cần thận trọng với các ưu đãi sốc
Lĩnh vực du lịch đang được coi là “điểm nóng” về lừa đảo qua mạng với nhiều thủ đoạn tinh vi, nhắm thẳng vào mùa du lịch cao điểm đòi hỏi người tiêu dùng phải thận trọng, kiểm tra kỹ thông tin.
