Hơn 60 năm sau ngày hình thành, Địa đạo Vịnh Mốc (xã Cửa Tùng, tỉnh Quảng Trị) nằm sâu trong lòng đất đỏ bazan vẫn như một chứng tích đặc biệt của lịch sử. Từ một công trình được tạo nên giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt phục vụ cuộc sống và chiến đấu, hôm nay trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về ý chí bám đất, giữ làng, sức sáng tạo và khát vọng hòa bình của quân và dân Quảng Trị. Cùng với bảo tồn, tu bổ, giá trị di tích ngày càng được phát huy, trở thành điểm đến lịch sử thu hút du khách trong nước và quốc tế.
Nơi kể câu chuyện về một thế hệ không khuất phục
Những ngày cuối tháng 8, Di tích quốc gia đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc đón nhiều đoàn khách đến tham quan, tìm hiểu về cuộc sống và chiến đấu của quân, dân Quảng Trị trong những năm tháng chống đế quốc Mỹ cứu nước. Bước xuống những bậc hầm, đi giữa hệ thống đường địa đạo quanh co, du khách như được trở về một thời kỳ lịch sử đặc biệt.
Trong lòng đất chật hẹp, những căn hầm nhỏ, hội trường, giếng nước, bếp Hoàng Cầm, nhà hộ sinh, trạm xá... tái hiện cuộc sống của hàng trăm con người từng ngày đêm bám trụ giữa mưa bom, bão đạn.
Địa đạo Vịnh Mốc là di tích thành phần tiêu biểu nhất trong hệ thống làng hầm Vĩnh Linh, được bắt đầu xây dựng từ năm 1965, khi chiến tranh phá hoại của Mỹ diễn ra ác liệt tại Vĩnh Linh, Quảng Trị. Địa đạo Vịnh Mốc dài hơn 1.000m (chưa bao gồm các ngách, căn hộ…), cao từ 1,7-1,8m, gồm 13 cửa ra vào, trong đó 6 cửa thông lên đồi và 7 cửa hướng ra biển.
Dọc hai bên đường hầm là những căn phòng nhỏ dành cho 2-4 người sinh hoạt. Bên trong còn có hội trường với sức chứa 50-60 người, là nơi tổ chức hội họp, xem phim, biểu diễn văn nghệ cùng một số công trình khác như hệ thống giếng nước, nhà hộ sinh, trạm phẫu thuật, trạm xá, bếp Hoàng Cầm và các công trình phục vụ đời sống.
Toàn bộ địa đạo được tổ chức thành 3 tầng, tầng sâu nhất cách mặt đất từ 21-23m. Trên mặt đất là hệ thống giao thông hào, ụ pháo, kè chắn sóng và các công trình phục vụ chiến đấu, sinh hoạt. Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, giữa lòng đất ấy, sự sống vẫn tiếp diễn bất chấp bom đạn. Đặc biệt, 17 em bé được sinh ra ngay trong địa đạo. Những tiếng khóc chào đời giữa chiến tranh trở thành biểu tượng sinh động về sức sống, niềm tin và khát vọng hòa bình của người dân Vịnh Mốc.
Để tạo nên công trình kỳ vĩ này, quân và dân Vĩnh Linh dùng những dụng cụ thô sơ như cuốc, xẻng, kiên trì đào trong gần 20 tháng, với hơn 18.000 ngày công, vận chuyển hơn 6.000m³ đất đá. Từ đôi bàn tay và ý chí của con người, một “ngôi làng” đã hình thành giữa lòng đất, vừa là nơi trú ẩn, vừa là nơi sinh sống, chiến đấu và bảo vệ quê hương.
Hơn 60 năm trôi qua, Địa đạo Vịnh Mốc vẫn khiến du khách xúc động, thán phục trước sự sáng tạo và lòng quả cảm của người dân nơi đây, trở thành niềm tự hào của Quảng Trị, biểu tượng về ý chí kiên cường của con người Việt Nam trong chiến tranh.
Chị Nguyễn Thị Tuyết, du khách đến từ Thanh Hóa chia sẻ, mỗi mét hầm, mỗi căn phòng dưới lòng đất đều khiến chị ấn tượng bởi sự sáng tạo và tinh thần đoàn kết của người dân trong chiến tranh. Hệ thống địa đạo được thiết kế thông thoáng, có giếng thông hơi và các công trình phục vụ đời sống được bố trí hợp lý cho thấy khả năng thích ứng, sức sáng tạo đáng khâm phục của những người từng sống dưới lòng đất.
Không chỉ là nơi trú ẩn, Vịnh Mốc còn gắn với nhiệm vụ chiến đấu và chi viện cho đảo Cồn Cỏ. Những cửa hầm hướng ra biển từng là điểm xuất phát của các chuyến vận chuyển, tiếp tế cho đảo tiền tiêu trong điều kiện chiến tranh vô cùng khốc liệt.
Chính những dấu tích còn lại khiến Vịnh Mốc trở thành một “bài học lịch sử” trực quan. Không cần những trang sách dài, chỉ một lần đi qua những đường hầm nhỏ, chạm tay vào vách đất đỏ và nghe kể về cuộc sống dưới lòng đất, mỗi người dân và du khách có thể cảm nhận rõ hơn sự khốc liệt của chiến tranh, nghị lực phi thường của con người.
Đối với học sinh, sinh viên, trải nghiệm thực tế tại di tích càng có ý nghĩa trong giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức trân trọng giá trị của hòa bình.
Sinh viên Lê Thị Kim Ngọc, đến từ Đà Nẵng cho biết, dù công trình đã tồn tại hàng chục năm và trải qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt, nhiều hạng mục vẫn được bảo tồn gần như nguyên trạng. “Được tận mắt tham quan, tìm hiểu di tích, em rất khâm phục tinh thần anh dũng, quyết tâm của ông cha. Giữa bom đạn chiến tranh, họ vẫn đào nên những đường hầm kỳ vĩ để bảo vệ người dân, giữ gìn xóm làng”, Ngọc chia sẻ.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, Địa đạo Vịnh Mốc và Hệ thống làng hầm Vĩnh Linh được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014.
Để di tích sống cùng thời gian
Là chứng tích về sức mạnh, tinh thần bất khuất, ý chí kiên cường bám đất, giữ làng và sự sáng tạo của chiến tranh nhân dân, Địa đạo Vịnh Mốc có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và giáo dục. Trước tác động của thời gian, thời tiết và lượng khách tham quan ngày càng tăng, việc bảo tồn, chống xuống cấp vì thế trở thành yêu cầu cấp thiết để những giá trị của di tích được gìn giữ lâu dài.
Tỉnh Quảng Trị vừa thực hiện Dự án bảo tồn, tôn tạo, nâng cấp Khu di tích Địa đạo Vịnh Mốc giai đoạn 1 với tổng mức đầu tư 11,25 tỷ đồng, không chỉ hướng đến chống xuống cấp mà còn nhằm đảm bảo cảnh quan, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tham quan, nghiên cứu và giáo dục truyền thống.
Nhiều hạng mục quan trọng được tu bổ như: 9 cửa hầm, một số đoạn địa đạo tầng 1 và tầng 2, hệ thống giao thông hào, giếng thông hơi, bếp Hoàng Cầm, hội trường và 5 hố bom. Đối với các cửa hầm phía đất liền, công trình được gia cố bằng giải pháp phù hợp nhưng vẫn tạo hình dáng, màu sắc hài hòa với kết cấu nguyên gốc. Các cửa hầm hướng biển được giữ lại kết cấu chính, đồng thời gia cố tường chắn đất và cải tạo lối đi.
Khoảng 300 m giao thông hào cũng được tu bổ, đào sâu, mở rộng một số đoạn và bổ sung bậc cấp kết nối với tuyến tham quan. Năm hố bom với diện tích khoảng 625m² được phục dựng theo hướng tái hiện không gian chiến tranh. Cây xanh được tạo hình gãy đổ, cảnh quan mặt đất được phục dựng dựa trên ảnh tư liệu, giúp người tham quan hình dung rõ hơn dấu tích của một thời bom đạn.
Theo ông Phan Trường Định, Trưởng ban Quản lý Di tích Địa đạo Vịnh Mốc, sau khi được tu bổ, nhiều hạng mục được chỉnh trang, không gian di tích khang trang hơn giúp tuyến tham quan thuận lợi, an toàn hơn, đồng thời tạo không gian để du khách tiếp cận lịch sử một cách trực quan.
“Việc tu bổ được thực hiện với mục tiêu vừa bảo đảm an toàn cho di tích, vừa giữ được những yếu tố gốc và cảnh quan đặc trưng. Quan trọng hơn, di tích sau khi được chỉnh trang có điều kiện tốt hơn phục vụ khách tham quan, học tập và nghiên cứu”, ông Định cho biết.
Lượng khách đến Vịnh Mốc cũng cho thấy sức hút ngày càng lớn của di tích. Riêng tháng 7/2026, khoảng 16.000 lượt khách trong nước và quốc tế đã đến tham quan. Nhiều trường học tổ chức cho học sinh, sinh viên đến tìm hiểu lịch sử; các đoàn cựu chiến binh lựa chọn Vịnh Mốc trong những hành trình về nguồn. Theo ông Định, dịp Quốc khánh 2/9 dự kiến lượng khách tiếp tục tăng cao. Ban quản lý bố trí lực lượng trực, hướng dẫn, thuyết minh, vệ sinh môi trường và phối hợp cơ quan chức năng bảo đảm an ninh, trật tự, phục vụ du khách.
Không chỉ thu hút khách trong nước, Vịnh Mốc ngày càng được biết đến rộng rãi trên các kênh truyền thông quốc tế. Năm 2025, Tạp chí du lịch hàng đầu thế giới Lonely Planet từng đưa địa đạo vào danh sách những điểm đến và trải nghiệm hấp dẫn nhất Việt Nam. Tháng 6/2026, hãng thông tấn CNN của Hoa Kỳ vừa đăng tải bài viết ca ngợi Địa đạo Vịnh Mốc, nơi đây được mô tả như một "ngôi làng dưới lòng đất" kỳ diệu khi có hàng trăm người dân đã sinh sống và vượt qua mưa bom bão đạn trong chiến tranh.
Những dấu ấn đó cho thấy giá trị của Vịnh Mốc không chỉ nằm ở hệ thống đường hầm độc đáo mà còn ở câu chuyện lịch sử được lưu giữ trong lòng đất. Bởi vậy, bảo tồn di tích không đơn thuần là giữ lại những cửa hầm, vách đất hay công trình cũ mà còn là gìn giữ ký ức, câu chuyện và những giá trị tinh thần của một thế hệ đã sống, chiến đấu, hy sinh vì quê hương, đất nước.
Trong hành trình phát triển du lịch gắn với lịch sử và văn hóa, Địa đạo Vịnh Mốc có nhiều lợi thế để trở thành điểm đến quan trọng của Quảng Trị. Việc kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, nâng cao chất lượng phục vụ, đẩy mạnh giáo dục truyền thống và quảng bá hình ảnh di tích sẽ giúp những câu chuyện từ lòng đất tiếp tục được lan tỏa.
Từ một “ngôi làng” được tạo nên để chống chọi với chiến tranh, Địa đạo Vịnh Mốc hôm nay trở thành nơi nhắc nhớ về giá trị của hòa bình. Mỗi bước chân trong lòng địa đạo không chỉ là một hành trình khám phá lịch sử mà còn là dịp để thế hệ hôm nay hiểu hơn về sự hy sinh, lòng quả cảm và sức sống mãnh liệt của những con người đã làm nên lịch sử trên mảnh đất Quảng Trị./.
Quảng Trị: Phát huy giá trị Di tích Lịch sử Quốc gia Đặc biệt Địa đạo Vịnh Mốc
Nhận diện đầy đủ giá trị, bảo vệ bền vững Di tích Lịch sử Quốc gia Đặc biệt Vịnh Mốc và làng hầm Vĩnh Linh là một trong những mục tiêu của Nhiệm vụ lập Quy hoạch vừa được Chính phủ phê duyệt.
