6 giờ sáng, nắng sớm vừa chạm những mái ngói rêu phong. Bên bờ sông Hoài, vài người dân chạy bộ, tập thể dục; lác đác vài hộ mở cửa nhà cổ, bày hàng. Đây là lúc phố Hội thuộc về những người thực sự sống ở đây.
Chỉ vài giờ sau, dòng khách ùa vào. Câu hỏi lớn nhất của Hội An hôm nay là khi đám đông rời đi, phía sau những cánh cửa kia còn một đời sống đáng sống, hay chỉ là phông nền chờ đoàn khách kế tiếp.
“Giá trị của du lịch xanh là một Hội An đáng sống hơn, ngay cả khi du khách đã rời đi”, ông Nguyễn Ngọc Bích, Trưởng Hợp phần Điểm đến và Doanh nghiệp, Dự án Du lịch Thụy Sĩ vì sự Phát triển Bền vững, nhấn mạnh tại hội thảo về phát triển du lịch Đô thị cổ Hội An mới đây.
“Nếu coi du lịch là ngành khai thác thì bản chất không bao giờ bền. Chúng ta phải coi du lịch là ngành nuôi dưỡng”, ông Bích chia sẻ.
Sức ép sau hào quang nghìn tỷ
Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa thế giới Hội An, từ năm 2012 đến tháng 7/2026, phố cổ đón 19,2 triệu lượt khách mua vé, thu hơn 2.000 tỷ đồng.
Năm 1999, Hội An đón khoảng 158.000 lượt khách. Năm 2025, con số này lên gần 5 triệu lượt, trong khi hơn 1.100 di tích tập trung trên diện tích chưa đầy 5 km².
Đánh giá năm 2019 của Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch cho thấy hệ thống xử lý chất thải rắn vượt công suất 117% ngày thường, 190% ngày cao điểm. Hệ thống xử lý nước thải vượt tới 255% ngày cao điểm.
“Nếu khách du lịch đến Hội An chỉ tham quan và chụp ảnh thì chúng ta đang có một bảo tàng. Chúng tôi muốn Hội An là một di sản sống, nơi người dân vẫn sinh hoạt, vẫn sinh sống”, Thạc sĩ, kiến trúc sư Hoàng Đạo Bảo Cầm, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam.
Nguy cơ “sân khấu hóa” di sản
Ngôi nhà cổ số 68 Trần Phú nằm trên tuyến phố đi bộ sầm uất. Đây là nơi cụ Ngô Thị Gần (sinh năm 1941) và chị gái là cụ Ngô Thị Xin nương tựa nhau lúc tuổi già. Mối mọt đã ăn vào kết cấu gỗ, đòn tay và ngói âm dương mục nát.
Mùa mưa bão, hai cụ căng bạt khắp trần nhà, mang thau chậu hứng nước dột. Quầy hàng lưu niệm nhỏ trước nhà chỉ đủ trang trải sinh hoạt, thuốc men.
“Mùa mưa thì có chỗ nằm được, có chỗ nằm không được, lụt thì phải đi nhờ nhà người khác. Nhà xuống cấp nhiều quá, mong Nhà nước giúp đỡ giùm”, cụ Gần tâm sự.
Khi người giữ nhà không đủ sức giữ, nhiều ngôi nhà được bán hoặc cho thuê. Theo báo cáo định kỳ năm 2023 gửi Trung tâm Di sản thế giới UNESCO, vùng lõi chỉ còn hơn 3.000 cư dân. Khoảng 40% chủ nhà gốc Hội An đã rời đi. Đến năm 2024, chỉ còn khoảng 20–30% di tích thực sự có người ở.
Ông Trần Ánh, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An, cho rằng giá bất động sản tăng cao khiến chi phí trùng tu, duy trì sinh hoạt vượt sức nhiều gia đình. Bán hoặc cho thuê nhà vì thế là lựa chọn thực tế.
“Nếu hiện tượng này diễn ra trên diện rộng, cơ cấu cư dân bản địa sẽ bị phá vỡ. Bảo tồn không chỉ là giữ vỏ bọc kiến trúc, mà quan trọng hơn là giữ được cộng đồng cư dân, nếp sống và bản sắc riêng”, ông Ánh nhấn mạnh.
Một vùng di sản, bốn bộ máy
Từ ngày 1/7/2025, 1.439 di tích của Hội An nằm trên 4 đơn vị hành chính: phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã Tân Hiệp.
Theo ông Đặng Bá Tú, Phó Giám đốc Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng, phí tham quan thu tập trung ở phường Hội An, trong khi áp lực môi trường, bãi đỗ xe lại dồn sang Hội An Đông và Hội An Tây.
Sở Xây dựng đề xuất thành lập Ban Quản lý Đô thị Di sản Hội An thống nhất cho cả 4 phường, xã. Sở cũng đề xuất lập Quỹ Bảo tồn Di sản, tái đầu tư phí tham quan cho tu bổ nhà cổ tư nhân.
Nguồn lực ấy đang bị bỏ ngỏ. Năm 2025, phố cổ chỉ bán được 1,71 triệu vé, nghĩa là khoảng 65% người vào phố không mua vé.
Làm thật, không diễn
Tại làng gốm Thanh Hà, du lịch chiếm 85% doanh thu gốm. Nhưng làng chỉ còn 37 hộ làm nghề, so với 110 hộ thời Nam Diêu.
“Máy móc thì nằm trong túi khách, nhưng đất sét thì phải dính trên tay khách. Đó là điều khách nhớ”, một nghệ nhân làng gốm đúc kết.
Từ đó, chính quyền phường Hội An Tây đặt nguyên tắc sáng tạo sản phẩm nhưng không làm biến dạng bản sắc, “làm thật, không diễn”.
Ông Cầm đề xuất mô hình du lịch đồng sáng tạo, khách tự tay nặn gốm, trồng rau cùng người dân. “Rau là phải đúng mùa và ăn đúng cái rau đó, chứ không phải rau ở nơi khác mang đến”, ông nói.
Theo Thạc sĩ Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa thế giới Hội An, cần một cách tiếp cận mới: “Lấy di sản làm nền tảng, cư dân làm chủ thể, chất lượng làm thước đo và bảo tồn bền vững làm giới hạn xuyên suốt”.
Trở lại ngôi nhà số 68 Trần Phú, những tấm bạt vẫn căng sẵn trên trần. Hai cụ Gần, Xin vẫn ở lại. Nhưng sau họ, ai sẽ mở cửa những ngôi nhà như thế mỗi sớm mai?
Du khách đến rồi đi, đó là lẽ tự nhiên của du lịch. Điều Hội An không được phép đánh mất là những người ở lại, để phố cổ vẫn đáng sống ngay cả khi du khách đã rời đi./.
