Mật ong Bạc hà Mèo Vạc là sản phẩm đặc sản gắn với vùng Cao nguyên đá, nổi bật bởi hương vị thanh mát, ngọt dịu đặc trưng và đã được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” từ năm 2013. Nguồn hoa Bạc hà dại mọc tự nhiên trên địa hình núi đá vôi tạo nên những đặc tính riêng cho sản phẩm, đồng thời mang lại giá trị kinh tế cho người dân vùng cao.
Vùng đất cây nguồn mật bạc hà
Cách đây khoảng 150 triệu năm, trên trái đất đã xuất hiện loài ong mật. Đây là loài côn trùng sống thành bầy đàn và có sự phân công lao động rõ ràng giữa các con ong trong bầy. Một bầy ong mật gồm có ong chúa, ong mật đực và ong thợ. Mỗi con đều có nhiệm vụ khác nhau.
Do điều kiện tự nhiên khác nhau nên mỗi một vùng, lại có cây trồng đặc trưng từng vùng. Từ đó, hình thành nên nguồn mật đặc trưng khác nhau. Khu vực huyện Mèo Vạc, tỉnh Tuyên Quang (Hà Giang cũ) là nơi có các điều kiện tự nhiên và khí hậu rất thích hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của cây bạc hà dại.
Đây là khu vực gắn liền với cao nguyên đá Đồng Văn, có nhiều núi đá vôi, có độ dốc rất lớn, địa hình bị chia cắt mạnh bởi các dãy núi đá, thung lũng sông suối… Độ cao trung bình của khu vực địa lý từ 1.000m đến 1.600m, có thổ nhưỡng phù hợp với đặc điểm sinh học và phân bố của cây nguồn mật bạc hà dại. Đã từ rất lâu rồi, người dân nơi đây đã biết lấy mật ong rừng về để ăn, chữa bệnh…Sau đó, đồng bào vùng cao đã biết nuôi ong để lấy mật hoa.
Hoa bạc hà có mùi hương thơm ngát đặc trưng và chứa thành phần tinh dầu khá cao, ra hoa và tiết mật cho ong từ tháng bảy đến tháng mười hai. Mật ong bạc hà Mèo Vạc được chế biến từ mật của hoa bạc hà mọc tự nhiên ở trên sườn núi đá. Vì vậy, mật ong bạc hà có mùi thơm đặc trưng của hoa bạc hà mà không sản phẩm nào có được.
Mật ong bạc hà Mèo Vạc Tuyên Quang đã được nhiều người biết đến bởi những dược tính đặc biệt với khả năng bồi bổ sức khỏe, chữa các bệnh về đường hô hấp, tiêu hóa, đau dạ dày,…Mật ong Mèo Vạc có vị thơm đặc biệt, ngọt khé, có màu sắc vàng đỏ đến vàng chanh, không biến đổi màu theo thời gian. Các chỉ tiêu về chất lượng lý hóa của mật ong bạc hà Mèo Vạc đều vượt tiêu chuẩn về mật ong CODEV của Châu Âu. Chính vì vậy, năm 2013 mật ong bạc hà Mèo Vạc đã được cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý của Cục sở hữu trí tuệ.
Ứng dụng AI, công nghệ phân tích nguồn gốc và truy xuất bằng mã QR
Toàn vùng Cao nguyên đá hiện có hơn 49.000 đàn ong, sản lượng mật năm 2025 đạt hơn 365 tấn. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu, nguy cơ suy giảm nguồn hoa Bạc hà dại và tình trạng gian lận thương mại đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng, kiểm soát nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu mật ong Bạc hà.
Từ thực tế này, tỉnh Tuyên Quang đã triển khai nhiệm vụ khoa học và công nghệ: Ứng dụng giải pháp khoa học, công nghệ nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” cho sản phẩm mật ong Bạc hà.
Việc kiểm soát chất lượng vì vậy không thể chỉ dựa vào nhận diện bằng hình thức bên ngoài mà cần có các phương pháp kỹ thuật để xác định nguồn gốc và đặc tính của sản phẩm. Từ kiểm soát chất lượng đến nhận diện gian lận bài toán đặt ra là làm thế nào xác định được mật ong có đúng nguồn gốc, bảo đảm các đặc tính gắn với vùng chỉ dẫn địa lý và hạn chế nguy cơ gian lận trong quá trình lưu thông.
Tỉnh Tuyên Quang đã ứng dụng công nghệ phân tích carbon đồng vị bền để nhận diện nguồn gốc đường C3 và C4. Phương pháp này được sử dụng để hỗ trợ phát hiện dấu hiệu gian lận liên quan đến thành phần đường trong mật ong.
Một hướng khác là ứng dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong nhận diện nguồn hoa. Các nhà nghiên cứu đã xây dựng Atlas điện tử gồm 2.200 hình ảnh hạt phấn của 22 loài thực vật, đồng thời tích hợp AI để hỗ trợ tự động hóa giám định hạt phấn hoa Bạc hà dại. Việc hình thành cơ sở dữ liệu này tạo thêm công cụ kỹ thuật phục vụ nhận diện các đặc điểm liên quan đến nguồn gốc mật ong.
Cùng với kiểm nghiệm sản phẩm, công nghệ cũng được đưa vào khâu nuôi ong, một số mô hình nuôi ong trên Cao nguyên đá đã sử dụng camera, cảm biến nhiệt độ và độ ẩm trong thùng ong để theo dõi điều kiện đàn ong. Cách tiếp cận này giúp người nuôi có thêm dữ liệu phục vụ quản lý đàn và sản xuất.
Như vậy, công nghệ đang được đặt vào nhiều công đoạn khác nhau, từ theo dõi đàn ong, xác định nguồn gốc nguyên liệu đến kiểm soát sản phẩm sau thu hoạch. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu quản lý một sản phẩm có giá trị gắn chặt với điều kiện địa lý và nguồn nguyên liệu tự nhiên.
Bên cạnh kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc là một mắt xích quan trọng trong kiểm soát chất lượng. Trong nhiệm vụ khoa học và công nghệ, hệ thống tem QR truy xuất nguồn gốc được tích hợp lên Cổng thông tin của tỉnh. Việc này hướng tới cung cấp thông tin về sản phẩm và tạo thêm công cụ phục vụ quản lý trong quá trình lưu thông.
Năm 2026, tỉnh Tuyên Quang ban hành Quyết định 984/QĐ-UBND phê duyệt Bộ nhận diện thương hiệu dùng chung cho sản phẩm mật ong Bạc hà chất lượng cao trên địa bàn tỉnh. Đây là một trong những bước nhằm chuẩn hóa nhận diện sản phẩm, nhưng để bảo vệ giá trị chỉ dẫn địa lý, nhận diện thương hiệu cần được đặt cùng hệ thống kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Thời gian tới, các giải pháp khoa học và công nghệ hứa hẹn góp phần tăng khả năng kiểm soát chất lượng và nâng cao hiệu quả quản lý Chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” trong quá trình phát triển ngành hàng mật ong Bạc hà.
Đồng Nai: Người nông dân đưa mật ong Việt Nam ra thế giới
Ông Lê Lộc Quân, nông dân Đồng Nai, phát triển mật ong công nghệ cao, xuất khẩu thành công sang châu Âu, nâng cao vị thế mật ong Việt Nam.
