Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, thị trường xuất khẩu yêu cầu khắt khe, các tiêu chuẩn xanh dần trở thành “tấm vé thông hành” của nông sản Việt trên thị trường quốc tế, giải pháp chuyển đổi xanh mô hình sản xuất không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu.
Tuy nhiên, để doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân “đủ sức” theo đuổi mô hình phát triển mới, vấn đề đặt ra đòi hỏi cần có cơ chế tài chính toàn diện để đầu tư nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, cũng như tăng cường liên kết chuỗi và quản trị dựa trên dữ liệu, nhằm nâng sức cạnh tranh cho nông sản Việt.
"Khơi thông" dòng vốn cho nông nghiệp xanh
Khẳng định nông nghiệp không chỉ là “trụ đỡ” của nền kinh tế, mà còn giữ vai trò đảm bảo an ninh lương thực, ổn định xã hội và sinh kế cho hàng chục triệu người dân, song theo ông Hồ Xuân Hùng - Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, để ngành nông nghiệp thực sự chuyển đổi theo hướng hiện đại, sinh thái và phát triển bền vững, yếu tố then chốt hiện nay vẫn là khả năng tiếp cận dòng vốn.
Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ nông dân vẫn khó tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản bảo đảm, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, năng lực quản trị tài chính hạn chế. Các mô hình nông nghiệp xanh, hữu cơ, tuần hoàn, ứng dụng công nghệ cao đều đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài, trong khi khả năng tiếp cận tín dụng ưu đãi vẫn còn hạn chế.
Các mô hình nông nghiệp xanh, hữu cơ, tuần hoàn, ứng dụng công nghệ cao đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài, trong khi khả năng tiếp cận tín dụng ưu đãi hiện nay vẫn còn hạn chế.
Không những vậy, thời gian qua, nhiều doanh nghiệp nông nghiệp còn đối mặt với rủi ro ngày càng lớn trong giao dịch quốc tế. Thậm chí, theo ông Hồ Xuân Hùng, thời gian qua còn liên tiếp xảy ra các vụ doanh nghiệp bị đối tác nước ngoài chiếm dụng hàng hóa, chậm thanh toán hoặc có dấu hiệu lừa đảo thương mại với thủ đoạn ngày càng tinh vi.
Cũng chung nỗi trăn trở về vấn đề nguồn vốn, Tiến sỹ Nguyễn Trí Ngọc - Phó Chủ tịch Thường trực Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, nhìn nhận thời gian qua, dù Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách ưu tiên tín dụng cho lĩnh vực “tam nông,” song việc tiếp cận vốn trên thực tế vẫn còn không ít khó khăn. Phần lớn nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp nông nghiệp quy mô nhỏ chưa có đủ tài sản thế chấp hợp lệ.
Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp thuê đất ngắn hạn nên không đủ điều kiện vay vốn trung và dài hạn. Trong khi đó, hoạt động sản xuất nông nghiệp mang tính mùa vụ, doanh thu thiếu ổn định, hệ thống sổ sách kế toán chưa hoàn chỉnh khiến ngân hàng khó đánh giá dòng tiền và khả năng trả nợ.
Bên cạnh đó, dù thủ tục tín dụng đã được cải thiện, song trên thực tế nhiều hộ dân vẫn phản ánh quy trình vay vốn còn nhiều giấy tờ, thời gian thẩm định kéo dài và chi phí tiếp cận vốn cao. "Đây là một nghịch lý lớn của ngành nông nghiệp hiện nay," Tiến sỹ Nguyễn Trí Ngọc nhấn mạnh.
Ông Ngọc cũng nêu quan điểm phát triển nông nghiệp là quá trình đầu tư dài hạn nhưng lại chịu rủi ro rất lớn từ thời tiết và thị trường. Trong bối cảnh hiện nay, nông nghiệp xanh là xu hướng tất yếu, song để doanh nghiệp và nông dân “đủ sức theo đuổi,” vấn đề đặt ra là cần cơ chế tài chính phù hợp.
Gợi mở giải pháp, Tiến sỹ Nguyễn Trí Ngọc cho rằng thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách tín dụng đặc thù theo hướng linh hoạt hơn, mở rộng hạn mức vay tín chấp đối với nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp; và cho phép sử dụng tài sản hình thành từ dự án, hợp đồng liên kết chuỗi hoặc quyền thuê đất dài hạn làm tài sản bảo đảm nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận vốn trung và dài hạn.
“Đòn bẩy” nâng sức cạnh tranh nông sản Việt
Một giải pháp quan trọng song hành với nguồn vốn, theo giới chuyên gia là yêu cầu về chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ vào toàn bộ chuỗi sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Yêu cầu này càng cấp thiết bởi thực tế gần đây cho thấy các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, kiểm dịch động thực vật...
Trong điều kiện đó, theo giới chuyên gia, nếu không đáp ứng kịp thời về nguồn vốn và công nghệ mới, doanh nghiệp sẽ không chỉ đối mặt nguy cơ bị trả hàng, mà có thể còn mất thị trường xuất khẩu trong dài hạn.
Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Văn Long - Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết thời gian qua, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của bộ này đã được đưa vào vận hành thí điểm, trước hết với sầu riêng và đang tiếp tục hoàn thiện để mở rộng sang nhiều mặt hàng khác. Đến ngày 25/5, hệ thống đã có 1.396 dòng dữ liệu của 112 sản phẩm, kết nối 17.987 cơ sở sản xuất tại 14 tỉnh, thành phố.
Thực tiễn thí điểm cho thấy, cách làm theo chuỗi, dựa trên dữ liệu, đã tạo ra chuyển biến rõ rệt. Tuy vậy, quá trình triển khai truy xuất vẫn còn nhiều hạn chế như: Mức độ tham gia chưa đồng đều, dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn hóa; hệ thống pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu chưa hoàn thiện. Hạ tầng kỹ thuật và nguồn lực đầu tư còn hạn chế.
Trước thực tế trên, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Văn Long đề xuất cần làm rõ trách nhiệm của địa phương trong từng khâu, đặc biệt là việc nhập liệu, cập nhật và xác thực thông tin trên hệ thống; đồng thời tiếp tục mở rộng phạm vi triển khai, không chỉ giới hạn ở một số doanh nghiệp thí điểm mà tạo điều kiện cho tất cả doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia.
Trong khi đó, Tiến sỹ Phùng Hà - Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam nêu quan điểm rằng để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi xanh, phát triển nền nông nghiệp bền vững, giảm phát thải và nâng cao sức khỏe đất, rất cần sự tham gia đồng bộ của nhiều ngành. Trong đó ngành phân bón giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Thực tế, phân bón là đầu vào quan trọng của sản xuất trồng trọt nhưng cũng là lĩnh vực phát sinh khí nhà kính ở cả khâu sản xuất lẫn sử dụng. Vì vậy, muốn giảm phát thải cần đồng thời cải tiến công nghệ sản xuất và phát triển các dòng phân bón có hiệu quả sử dụng cao hơn.
Tuy nhiên, để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ, Tiến sỹ Phùng Hà cũng lưu ý: “Doanh nghiệp rất cần các chính sách hỗ trợ về vốn ưu đãi, hướng dẫn công nghệ và cơ chế khuyến khích phù hợp.”
Về định hướng thời gian tới, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng nhấn mạnh yêu cầu quan trọng là chuyển đổi tư duy phát triển nông nghiệp theo hướng kinh tế nông nghiệp hiện đại, lấy thị trường làm định hướng, tăng cường liên kết chuỗi và quản trị dựa trên dữ liệu.
Trong đó, ba yếu tố gồm quy hoạch vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc là những “mắt xích” then chốt để tái tổ chức sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của nông sản. Đây cũng là nội dung phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW, trong đó khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược, giữ vai trò quyết định trong nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Ba yếu tố gồm quy hoạch vùng nguyên liệu, mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc là những “mắt xích” then chốt để tái tổ chức sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của nông sản.
Có thể thấy, phát triển nông nghiệp xanh không còn là lựa chọn mang tính xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm tăng trưởng bền vững cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, muốn hiện thực hóa mục tiêu ấy, ngành nông nghiệp vẫn cần một hệ sinh thái đồng bộ từ tín dụng, công nghệ, cơ chế chính sách đến liên kết thị trường, trong đó dòng vốn đóng vai trò “mạch dẫn” quan trọng.
Khi “nút thắt” về tiếp cận vốn được tháo gỡ, chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thực sự vận hành thông suốt, nông nghiệp xanh sẽ không chỉ mở ra dư địa tăng trưởng mới cho doanh nghiệp, người nông dân, mà còn góp phần xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, giá trị cao và bền vững trong dài hạn./.