Ngày 22/9, Ngân hàng Thế giới công bố báo cáo khảo sát với gần 5.000 người lao động trên các nền tảng số tại Việt Nam, cho thấy hơn 90% số người cho biết đang xem công việc trên nền tảng là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ khoảng 1/5 tham gia bảo hiểm xã hội.
Trong bối cảnh các hình thức việc làm trên nền tảng số ngày càng phát triển, việc mở rộng khả năng tiếp cận chính sách bảo hiểm xã hội đối với nhóm lao động này đang đặt ra những yêu cầu mới về thiết kế chính sách và phương thức tổ chức thực hiện.
Đây cũng là một trong những nội dung chính được trao đổi tại Hội thảo quốc tế “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam,” do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức.
Khoảng trống an sinh
Theo các chuyên gia, sự phát triển của kinh tế số đang làm thay đổi cách thức tổ chức việc làm, tạo thêm cơ hội thu nhập và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường lao động thông qua các ứng dụng công nghệ.
Tại Việt Nam, các nền tảng trong lĩnh vực vận tải, giao nhận, thương mại điện tử và nhiều loại hình dịch vụ khác đang thu hút lực lượng lao động tham gia với những hình thức làm việc đa dạng.
Ông Christopher Sheldon, Giám đốc Quản lý Danh mục Đầu tư, Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, chia sẻ các doanh nghiệp nền tảng tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người. Trong khi, khảo sát của Ngân hàng Thế giới cho thấy nhu cầu được bảo vệ trước các rủi ro về sức khỏe, tai nạn, ốm đau và bảo đảm thu nhập khi về già. Mặt khác, nhiều người lao động cho biết sẵn sàng đóng góp vào hệ thống bảo hiểm xã hội nếu chính sách dễ tiếp cận, linh hoạt và phù hợp hơn với đặc điểm thu nhập.
Những kết quả nghiên cứu trên chỉ ra bên cạnh cơ hội việc làm và thu nhập do kinh tế nền tảng mang lại, việc bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình phát triển các hình thức việc làm mới.
Tuy nhiên, việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đối với lao động nền tảng số cũng đặt ra những thách thức riêng.
Trên thực tế, người lao động có thể đồng thời làm việc trên nhiều nền tảng, chuyển đổi giữa việc làm nền tảng và việc làm truyền thống hoặc làm việc không thường xuyên. Mặt khác, thu nhập của họ có thể biến động theo thời gian, khối lượng công việc và nhu cầu thị trường. Và, mức độ tự chủ trong công việc và quan hệ giữa người lao động với doanh nghiệp cung cấp nền tảng cũng có sự khác biệt giữa các loại hình việc làm.
Các chuyên gia cho rằng những đặc điểm này đặt ra yêu cầu nghiên cứu, nhận diện đầy đủ các nhóm lao động nền tảng, làm rõ tính chất việc làm và quan hệ giữa các chủ thể liên quan, qua đó tạo cơ sở cho việc xác định hình thức tham gia bảo hiểm xã hội phù hợp.
Mở rộng cơ hội cho người lao động
Trước thực tiễn đó, ông Trần Đình Liệu, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam, nhấn mạnh bảo hiểm xã hội là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội. Do đó, việc mở rộng diện bao phủ, tạo điều kiện để ngày càng nhiều người lao động được tham gia và thụ hưởng chính sách bảo hiểm xã hội, là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách an sinh xã hội tại Việt Nam.
Ông Liệu cho hay những năm qua, chính sách bảo hiểm xã hội tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng mở rộng đối tượng tham gia, tăng tính linh hoạt và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia, duy trì thời gian đóng và thụ hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội.
Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã mở rộng thêm một số nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đồng thời bổ sung các chính sách khuyến khích tham gia, góp phần tạo cơ hội để nhiều nhóm lao động được tiếp cận hệ thống an sinh xã hội.
Ngoài ra, ông Trần Đình Liệu chia sẻ năm 2025, số người tham gia bảo hiểm xã hội đạt trên 21,5 triệu người, tương ứng 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi. Trong 8 tháng của năm 2026, số người tham gia bảo hiểm xã hội đạt trên 22,4 triệu người, tương ứng 46,7% lực lượng lao động trong độ tuổi.
Hiện tại, sự phát triển của các hình thức việc làm linh hoạt, phi truyền thống tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới đối với việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội. Vì vậy, việc nghiên cứu các cơ chế tham gia bảo hiểm xã hội phù hợp với đặc điểm việc làm, thu nhập và quan hệ lao động trên nền tảng số (cũng như các nhóm lao động làm việc theo hình thức khoán việc, theo ngày hoặc bán thời gian có thu nhập ổn định) có ý nghĩa quan trọng trong quá trình mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội.
Từ thực tiễn thị trường lao động, các tham luận tại Hội thảo đã tập trung làm rõ những vấn đề pháp lý và thực tiễn đặt ra đối với chính sách bảo hiểm xã hội dành cho người lao động trên nền tảng số. Một trong những vấn đề quan trọng là xác định hình thức tham gia bảo hiểm xã hội phù hợp với từng nhóm lao động trên cơ sở bản chất quan hệ lao động, đặc điểm công việc và các quy định pháp luật áp dụng đối với từng trường hợp cụ thể.
Bên cạnh đó, việc xác định mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm đóng góp của các bên cũng cần được xem xét phù hợp với đặc điểm của những người lao động có thu nhập biến động, thời gian làm việc linh hoạt hoặc đồng thời tham gia nhiều nền tảng.
Các nội dung trao đổi tại Hội thảo còn tập trung vào việc xác định, quản lý đối tượng thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội; Rà soát các quy định liên quan đến tiền lương, thu nhập làm căn cứ đóng; Giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội, hồ sơ và thủ tục thực hiện chính sách…
Theo đại diện Bảo hiểm xã hội Việt Nam, những kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn được chia sẻ tại Hội thảo góp phần cung cấp thêm cơ sở cho quá trình nghiên cứu, hoàn thiện chính sách và tổ chức thực hiện bảo hiểm xã hội, hướng tới mở rộng diện bao phủ, bảo đảm quyền lợi an sinh xã hội cho người lao động, phù hợp với sự phát triển của các hình thức việc làm mới trong nền kinh tế số./.