Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã chính thức xác lập mô hình phát triển mới với bốn bước chuyển chiến lược; trong đó bước chuyển thứ ba, tăng trưởng dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người được các chuyên gia và doanh nghiệp nhận định là trung tâm, mang tính quyết định cho việc định hình mô hình tăng trưởng mới.
Động lực phát triển mới
Cụ thể, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam (Nghị quyết số 19-NQ/TW) nêu rõ mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội; kinh tế phát triển chủ yếu dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, tự chủ chiến lược và hội nhập sâu rộng.
Chuyên gia kinh tế, Tiến sỹ Đoàn Anh Tú (Trường Đại học Khánh Hòa) nhận định mô hình tăng trưởng mới dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người, là trung tâm, mang tính quyết định; trong đó trọng tâm của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, tạo động lực phát triển mới là kinh tế thông minh và trí tuệ nhân tạo (AI).
Điểm cốt lõi là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và AI phải thực sự chuyển hóa thành năng suất - không phải là mục tiêu tự thân, mà là đòn bẩy để tạo ra của cải vật chất và nâng cao đời sống. Đồng thời, mô hình mới đặt con người vào vị trí trung tâm: không chỉ là "nguồn lực" để khai thác, mà là mục đích cuối cùng của mọi chính sách phát triển.
Phân tích sâu về tầm chiến lược của mô hình mới đối với sự phát triển của Việt Nam, Tiến sỹ Đoàn Anh Tú cho rằng việc chuyển đổi mô hình không đơn thuần là một điều chỉnh chính sách kinh tế, mà mang tầm vóc lịch sử, quyết định vận mệnh đất nước trong nhiều thập kỷ tới.
Đầu tiên, đây là con đường duy nhất để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (World Bank) cho thấy, trong số hơn 100 nước đạt mức thu nhập trung bình trong 50 năm qua, chỉ có khoảng 13 nước thành công vượt lên thu nhập cao.
Điểm chung của nhóm 13 nước ấy chính là sự chuyển đổi thành công từ tăng trưởng dựa vào tích lũy sang tăng trưởng dựa vào năng suất và đổi mới sáng tạo. Việt Nam, nếu tiếp tục theo mô hình cũ, sẽ mãi mắc kẹt ở ngưỡng trung bình, không thể hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Ngoài ra, mô hình mới bảo đảm tự chủ chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn. Khi các cường quốc sử dụng công nghệ và dữ liệu như công cụ cạnh tranh, một quốc gia phụ thuộc vào công nghệ ngoại nhập và dữ liệu nước ngoài sẽ rất dễ bị tổn thương.
Mô hình mới, với việc làm chủ công nghệ lõi (bán dẫn, AI, lượng tử) và coi dữ liệu là tài sản có chủ quyền, giúp Việt Nam chủ động hơn trong quan hệ quốc tế, tránh nguy cơ bị "cô lập công nghệ."
Đặc biệt, mô hình mới đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu ở những khâu có giá trị gia tăng cao. Không còn là công xưởng gia công đơn thuần, Việt Nam có thể vươn lên thành trung tâm thiết kế, sản xuất chip, trung tâm dữ liệu, trung tâm nghiên cứu và phát triển cho khu vực và thế giới.
Điều này không chỉ nâng cao vị thế quốc tế mà còn tạo ra nhiều việc làm có thu nhập cao, cải thiện chất lượng sống cho người dân.
Theo chuyên gia Đoàn Anh Tú, mô hình mới cũng tạo ra nền tảng để thiết lập một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững, nơi tri thức được tạo ra, chia sẻ và thương mại hóa một cách liên tục.
Không chỉ là một đợt cải cách, mô hình mới hướng tới việc xây dựng một nền văn hóa đổi mới, nơi mà sáng tạo, mạo hiểm có tính toán và học tập suốt đời trở thành giá trị cốt lõi của toàn xã hội.
Điều này có ý nghĩa quyết định đối với khả năng tự duy trì và phát triển của đất nước trong dài hạn, không phụ thuộc vào những cú hích bên ngoài.
Mặt khác, việc chuyển đổi mô hình còn là một bước đi mang tính thích ứng cao với những biến động của thời cuộc.
Tiến sỹ Đoàn Anh Tú nhấn mạnh trong một thế giới mà các cú sốc địa chính trị, tài chính và công nghệ có thể xảy ra bất cứ lúc nào, một nền kinh tế dựa trên năng suất và tri thức sẽ có sức chống chịu tốt hơn, ít bị tổn thương hơn so với nền kinh tế phụ thuộc vào những yếu tố bên ngoài.
Mô hình mới, với việc lấy con người làm trung tâm và mục tiêu cao nhất của sự phát triển, tạo ra một xã hội có năng lực thích ứng cao, sẵn sàng đối mặt và vượt qua những thách thức của tương lai.
Phát triển bền vững
Việc xác lập mô hình tăng trưởng dựa trên kinh tế thông minh, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, khẳng định hướng đi của Việt Nam nằm trong xu thế chung của toàn cầu trong giai đoạn hiện nay, khi chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc, đòi hỏi cấp bách trong chiến lược phát triển của mỗi quốc gia, mỗi doanh nghiệp.
Để hình thành mô hình kinh tế hiệu quả cao, sáng tạo và xanh vào năm 2035 như Nghị quyết số 19-NQ/TW đã xác định, các doanh nghiệp đóng vai trò chủ lực với sự chủ động trong chuyển đổi xanh và sản xuất tuần hoàn. Theo các chuyên gia, trong xu hướng toàn cầu về phát triển bền vững, việc không đáp ứng được các “tiêu chuẩn xanh” có thể dẫn đến mất thị phần.
“Các nhà mua hàng quốc tế ngày càng đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe về môi trường, xã hội và quản trị (ESG), về khả năng sản xuất bền vững và truy xuất nguồn gốc - đặc biệt với hàng nông sản, thực phẩm và tiêu dùng xuất khẩu sang các thị trường lớn như EU và Mỹ. Trong bức tranh đó, bao bì và vật liệu đóng gói, vốn thường bị xem là khâu phụ trợ, đang trở thành một mắt xích được soi xét kỹ,” ông Phạm Văn Đức, Giám đốc kinh doanh Công ty Greenovation Packaging - Green Pallet (Khu công nghiệp Long Thành, xã An Phước, thành phố Đồng Nai), cho biết.
Với công suất 3 triệu đế pallet gỗ ép định hình mỗi năm, Green Pallet tận dụng tối đa nguồn gỗ tái chế, phế phẩm gỗ, không sử dụng formaldehyde, góp phần giảm phát thải carbon, cùng với dây chuyền tự động hóa hoàn toàn, vận hành chủ yếu bằng năng lượng mặt trời.
“Khi chuyển đổi xanh trở thành điều kiện bắt buộc để hàng Việt đi sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, những giải pháp bao bì thân thiện môi trường đang dần chuyển từ 'điểm cộng' thành 'tấm vé thông hành',” ông Phạm Văn Đức chia sẻ thêm.
Xanh hóa và phát triển kinh tế tuần hoàn cũng đang là hướng đi của ngành dệt may, một trong những trụ cột xuất khẩu của Việt Nam.
Theo Phó giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thanh Phượng - Viện trưởng Viện Công nghiệp Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, nguyên tắc của kinh tế tuần hoàn là sử dụng tối ưu nhất tài nguyên và năng lượng; giảm thiểu tối đa chất thải ở mọi điểm trên vòng đời sản phẩm; lựa chọn quay vòng các nguyên liệu trước khi chọn giải pháp cuối là chôn lấp, đốt bỏ.
Tiến sỹ Nguyễn Thị Thanh Phượng cho biết, mục tiêu áp dụng kinh tế tuần hoàn trong ngành dệt may là loại bỏ nguyên liệu thô và phát thải vi sợi, gia tăng vòng đời sản phẩm, kết hợp tái chế hợp lý, sử dụng nguyên liệu-nhiên liệu hiệu quả và chuyển sang năng lượng tái tạo.
Nhấn mạnh chuyển đổi tuần hoàn chính là chìa khóa phát triển bền vững, nâng cao giá trị gia tăng và đảm bảo khả năng tồn tại, Tiến sỹ Thanh Phượng khuyến nghị các doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần nhanh chóng thực hiện chuyển đổi để chiếm ưu thế cạnh tranh trong tương lai.
Các chuyên gia, doanh nghiệp khẳng định phát triển bền vững là một khái niệm mới nhằm định nghĩa một sự phát triển về mọi mặt trong xã hội hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục phát triển trong tương lai xa.
Phát triển kinh tế thông minh, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn chính là một phần tất yếu của phát triển bền vững, giúp Việt Nam hoàn thành cơ bản quá trình chuyển đổi, đảm bảo các mục tiêu đến năm 2035, năm 2045 của Nghị quyết số 19-NQ/TW (Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV), đặc biệt là định hướng tầm nhìn đến năm 2130, Việt Nam có nền kinh tế xanh, sáng tạo, trung tâm sản xuất thông minh hàng đầu của châu Á./.