Thực hiện mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo theo Nghị quyết 57-NQ/TW, Việt Nam cần xây dựng năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp bán dẫn toàn cầu.
Trao đổi với phóng viên Thông tấn xã Việt Nam trước thềm Hội thảo khoa học về xây dựng năng lực R&D và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam do Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp với Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới tạo sinh (IGNITE) tổ chức ngày 17/11, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng IGNITE, thành viên Hội đồng Tư vấn quốc gia về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho rằng cần chuyển từ tư duy đầu tư trang thiết bị sang đầu tư vào năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
- Nghị quyết 57-NQ/TW đặt ra yêu cầu đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó công nghiệp bán dẫn được xác định là một lĩnh vực công nghệ chiến lược. Theo ông, Việt Nam hiện đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu? Khoảng cách lớn nhất giữa năng lực hiện có và mục tiêu làm chủ công nghệ nằm ở khâu nào?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt: Bán dẫn là một ngành công nghiệp lớn, bao trùm và quyết định tới sự phát triển của nhiều công nghệ chiến lược, cũng như có tác động lan tỏa tới toàn bộ nền kinh tế. Chọn bán dẫn là lĩnh vực phát triển chiến lược cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo thể hiện tầm nhìn xa của Nghị quyết 57.
Có thể nói về vị thế của Việt Nam trong ngành bán dẫn từ hai góc nhìn. Từ góc độ khoa học cơ bản, Việt Nam đã sớm xác định bán dẫn là trọng tâm quan trọng. Chúng ta có nhiều chuyên gia nghiên cứu đầu đàn giỏi cả về lý thuyết và thực nghiệm và có rất nhiều tiến sỹ trẻ về vật liệu và linh kiện bán dẫn tốt nghiệp ở các nước phát triển. Các nhà khoa học của chúng ta cũng có nhiều công trình quan trọng. Đó là điều kiện quan trọng để chúng ta có tiềm năng tiếp thu và tiến tới phát triển các công nghệ liên quan tới công nghiệp bán dẫn.
Tuy nhiên, để biến điều đó thành sự thật, Việt Nam cần có một hạ tầng nghiên cứu đồng bộ, gắn kết với công nghiệp, thị trường, nguồn đầu tư và các đối tác quốc tế. Nói ngắn gọn chúng ta cần có một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho công nghiệp bán dẫn. Chúng ta biết rằng có những lĩnh vực bán dẫn đòi hỏi đầu tư vô cùng lớn, Việt Nam chưa thể một sớm một chiều cạnh tranh trực tiếp. Tuy nhiên, cũng có những mô hình phát triển phù hợp, nếu chúng ta kiên trì đầu tư và đặc biệt vào nguồn nhân lực và năng lực R&D, với những đối tác phù hợp, Việt Nam có thể thành công trong việc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, kể cả việc từng bước làm chủ các công nghệ cốt lõi.
- Làm thế nào để Việt Nam tránh trở thành cứ điểm sản xuất, lắp ráp cho các tập đoàn nước ngoài mà không hình thành được năng lực công nghệ nội sinh? Việt Nam nên lựa chọn những phân khúc nào để tạo lợi thế và từng bước làm chủ?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt: Theo tôi chúng ta không nên quá ám ảnh với việc trở thành điểm sản xuất, lắp ráp cho các tập đoàn nước ngoài và không hình thành được năng lực công nghệ nội sinh. Đây là giai đoạn đầu trong quá trình học nghề, chúng ta phải bắt đầu từ các công đoạn đơn giản nhưng cần thiết, để tích lũy kinh nghiệm thực tiễn và kỹ năng.
Giai đoạn này vô cùng quan trọng và cần thiết. Và điều quan trọng nhất là trong quá trình đó chúng ta đã có một chiến lược hình thành công nghệ nội sinh nhờ đầu tư dài hạn vào năng lực R&D. Hai mảng này ở giai đoạn đầu là hai mảng độc lập, nhưng đều là cần thiết cho bước phát triển tương lai. Rõ ràng Việt Nam không thể đầu tư vào các nhà máy sản xuất chip lớn mà phải dựa vào đầu tư nước ngoài.
Trong lĩnh vực đóng gói tiên tiến, thử nghiệm và thiết kế chip chuyên dụng, Việt Nam có thể kiên trì từng bước tiến lên. Năng lực R&D sẽ là điều kiện quan trọng để Việt Nam xúc tiến đầu tư và hợp tác quốc tế, đồng thời tiến dần lên trong chuỗi giá trị.
- Đầu tư R&D bán dẫn cần được tổ chức như thế nào để hoạt động nghiên cứu tại các viện, trường không dừng ở công bố khoa học hay đào tạo nhân lực, mà thực sự tạo ra công nghệ, sản phẩm có khả năng thương mại hóa và đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp? Theo ông, cần thay đổi gì trong cơ chế đầu tư, đặt hàng và đánh giá kết quả nghiên cứu?
- Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt: Theo tôi, trước hết chúng ta cần sớm chuyển từ tư duy đầu tư trang thiết bị sang đầu tư vào năng lực. Điều đó có nghĩa là sau nhiều năm chúng ta sẽ không nhìn lại là đang có trang thiết bị nào mà đã có những năng lực gì có thể phát huy. Trang thiết bị rồi sẽ lạc hậu và có thể mua sắm lại, nhưng năng lực thực sự không bao giờ mất đi và phải ngày một nâng cao và sinh sôi.
Điều thứ hai, chính thị trường và các nhà khoa học mới quyết định cần phải làm gì. Chúng ta không thể sử dụng các nhà quản lý, tưởng tượng ra nhu cầu để đặt hàng. Đặt hàng phải đến từ các mũi nhọn kinh tế, các ứng dụng an ninh quốc phòng, là nơi các nhà khoa học công nghệ và doanh nghiệp trong nước có thể phát huy vai trò của mình với những đối tác nước ngoài phù hợp với những thỏa thuận chuyển giao tri thức tối ưu.
Nói một cách khác, năng lực R&D là trục xoay, các đề tài nghiên cứu là nan hoa nối với bánh xe gồm các phòng thí nghiệm sống để tạo ra chuyển động. Đó là mô hình Hub-Spokes-Living Lab của Viện IGNITE.
- Trong triển khai Nghị quyết 57, đâu là điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ để phát triển năng lực R&D bán dẫn: thể chế, tài chính, nhân lực, hạ tầng nghiên cứu hay liên kết doanh nghiệp - viện trường? Cần ưu tiên giải quyết vấn đề nào trước, thưa ông?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt: Đương nhiên bước đầu vẫn là thể chế và nhân lực. Kết quả phải thể hiện ở hạ tầng nghiên cứu và liên kết doanh nghiệp-viện trường. Điều đó sẽ dẫn tới các nguồn tài chính lớn hơn nhiều so với đầu tư từ ngân sách. Tuy nhiên theo tôi, trước hết vẫn phải có một mô hình chiến lược phù hợp. Mô hình đó sẽ quyết định các giải pháp thể chế và yêu cầu đối với nhân lực phù hợp.
- Ngày 17/11 tới, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và Viện IGNITE tổ chức Hội thảo khoa học về xây dựng năng lực R&D và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam, trong đó đề cập mô hình liên kết "5 nhà" và Phòng thí nghiệm sống (Living Lab). Ông đánh giá thế nào về tính khả thi và điểm mới của mô hình này? Cần cơ chế gì để các bên thực sự chia sẻ nguồn lực, phối hợp nghiên cứu và cùng phát triển sản phẩm?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt: Chúng ta thường nói tới mô hình liên kết 3 nhà: nhà nước, doanh nghiệp và viện, trường. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng chính nhà khoa học công nghệ mới là người chủ động hình thành các liên kết này, họ sẽ quyết định các ý tưởng công nghệ, đề tài nghiên cứu và các điều kiện cần thiết. Nhà thứ năm là các nhà phát triển hạ tầng, đóng vai trò tạo ra sân chơi và cung cấp dịch vụ, phát triển thương hiệu, ươm tạo khởi nghiệp, đào tạo nhân lực, làm truyền thông thu hút nguồn vốn đầu tư. Họ sẽ tạo ra một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và đầu tư cho các phòng thí nghiệm, trung tâm thử nghiệm và hợp chuẩn công nghệ cũng như phát triển thị trường.
Như tôi đã nói Phòng thí nghiệm sống là một thành phần quan trọng trong mô hình Hub (năng lực R&D)-Spokes (các đề tài nghiên cứu)- Living Lab (phòng thí nghiệm thực tế). Có lẽ Living Lab sẽ là ưu thế của chúng ta, bởi vì ở các nước phát triển việc thử nghiệm công nghệ mới trong các hệ thống thực tế có các rào cản khó vượt qua, và đòi hỏi rất khắt khe. Chúng ta có nhiều vấn đề thực tiễn sẵn sàng tiếp nhận các giải pháp công nghệ.
- Sau Hội thảo, cần chuyển hóa các kiến nghị thành chương trình hành động cụ thể như thế nào? Trong 5 năm tới, Việt Nam cần tập trung vào những nhiệm vụ đột phá nào và đo lường kết quả bằng những tiêu chí gì?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Ái Việt: Hội thảo thu hút rất nhiều nhà khoa học công nghệ và nhà quản lý. Chúng tôi sẽ có những kiến nghị cụ thể. Trong 5 năm tới, chúng ta cần tập trung vào ngoại giao công nghệ, thu hút đầu tư và trí tuệ trong nước, quốc tế để hình thành các trung tâm có hệ sinh thái toàn diện, có khả năng phát triển và vươn lên mạnh mẽ. Những tiêu chí đánh giá trước mắt gồm thị trường cho sản phẩm Make in Vietnam, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực R&D và thu hút đầu tư nước ngoài.
- Trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư, Tiến sỹ!
Nghị quyết 57 - nền tảng để Bắc Ninh phát triển công nghiệp bán dẫn và đô thị thông minh
Từ công nghiệp điện tử đến bán dẫn, từ phát triển nguồn nhân lực đến xây dựng hạ tầng số, Bắc Ninh đang từng bước chuyển hóa tinh thần của Nghị quyết 57 thành những chương trình, dự án cụ thể.
