Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, tỉnh Sơn La có một địa danh lịch sử luôn được biết đến, đó là ngã ba Cò Nòi (xã Mai Sơn), trọng điểm đánh phá của thực dân Pháp.
Dưới mưa bom, lửa đạn, lực lượng thanh niên xung phong Sơn La cũng như khắp mọi miền Tổ quốc đã dũng cảm bám trụ ngày đêm làm nhiệm vụ phá bom, thông đường, vận chuyển lương thực, vũ khí lên mặt trận Điện Biên Phủ, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ “Lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu.”
Tuyến đường huyết mạch
Sơn La nằm ở vị trí chiến lược về quân sự, đóng vai trò vô cùng quan trọng, là địa bàn cửa ngõ tiến lên Tây Bắc, nơi có tuyến đường huyết mạch nối đồng bằng Bắc Bộ, Liên khu Việt Bắc, Liên khu 3, Liên khu 4 với chiến trường Điện Biên Phủ.
Ngã ba Cò Nòi là giao điểm đường 13 (Quốc lộ 37 ngày nay) thuộc địa phận xã Mai Sơn (xã Cò Nòi cũ) từ căn cứ địa Việt Bắc sang và đường 41 (nay là Quốc lộ 6) từ các tỉnh đồng bằng miền xuôi lên, mọi hoạt động chi viện, vận chuyển vũ khí, lương thực, thực phẩm cho chiến dịch Điện Biên Phủ đều phải qua đây. Do đó, địch huy động tối đa lực lượng không quân, ném bom đạn hòng chặn đứt “yết hầu” cung cấp hậu cần lên tiền tuyến.
Trong quá trình chuẩn bị cho đến khi chiến dịch thắng lợi, không ngày nào ngã ba Cò Nòi không có tiếng bom rơi, đạn nổ.
Cao điểm, trung bình cứ 13 phút địch lại ném bom bắn phá một lần và có ngày hơn 300 quả bom phá, bom nổ chậm, bom Napan, bom bướm… đã được ném xuống đây, làm cho địa hình chia cắt, tan hoang từng ngày.
Vì vậy, ngã ba Cò Nòi trở thành “Tọa độ lửa,” nơi được mệnh danh là “chảo lửa, “túi bom,” “cửa tử” đánh phá của thực dân Pháp.
Tháng 12/1952, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ mở rộng, củng cố vùng giải phóng. Chủ trương của Đảng là quyết tâm bảo vệ con đường huyết mạch, độc đạo này.
Vượt qua bom đạn của quân thù, với tinh thần “Tất cả cho tiền tuyến,” “Tất cả để chiến thắng,” lực lượng thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến, đồng bào các dân tộc Sơn La, nhất là khu vực ngã ba Cò Nòi và trên tuyến đường 41, không quản khó khăn, gian khổ, hy sinh, ngày đêm chiến đấu, đảm bảo mạch máu giao thông cho bộ đội hành quân, vận tải vũ khí, lương thực, thực phẩm... tới mặt trận Điện Biên Phủ.
Quá trình phục vụ chiến dịch đã có hơn 100 thanh niên xung phong thuộc Đội 34 và 40, cùng nhiều người dân địa phương hy sinh anh dũng.
Ký ức một thời hoa lửa
72 năm kể từ ngày chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng, mỗi lần trở lại ngã ba Cò Nòi, các cựu thanh niên xung phong, dân quân du kích ai nấy đều không giấu được niềm tự hào xen lẫn xúc động về những ngày đêm chiến đấu ác liệt, anh dũng.
Các nhân chứng lịch sử ngày ấy đến nay đã rất cao tuổi, thời gian có thể làm cho họ chân chậm, mắt mờ nhưng ký ức một thời hoa lửa vẫn còn đậm sâu trong tâm trí.
Ông Lò Văn Hếnh ở bản Nà Hường (xã Tà Hộc, tỉnh Sơn La) năm nay đã 96 tuổi, là cựu thanh niên xung phong, giai đoạn 1952-1954 tại ngã ba Cò Nòi kể lại lúc ấy, Nhà nước cần những thanh niên xung phong, ông đã tham gia và được đưa vào bộ phận công binh phá bom.
Thời điểm đầu năm 1954 cho đến khi kết thúc chiến dịch, thực dân Pháp đánh rất mạnh, mỗi ngày chúng dội hàng chục, hàng trăm tấn bom, đường sá bị phá nát, đi lại rất khó khăn nên phải mở những đường phụ đi tắt qua những quả đồi.
Ban ngày mọi người phải sơ tán, đến đêm thì cùng nhau ra sửa chữa, làm đường để ngay trong đêm đó bộ đội, xe vận chuyển vũ khí, lương thực đi qua trước khi trời sáng.
Rất nhiều người đã hy sinh, vì thế tất cả các lực lượng càng cố gắng, nỗ lực, đồng sức, đồng lòng, cùng nhau vượt qua khó khăn, gian nguy, khắc phục để làm nhiệm vụ.
Tham gia dân quân du kích tại ngã ba Cò Nòi giai đoạn 1952-1954, ông Lò Văn Pọm ở xã Mai Sơn năm nay đã trên 90 tuổi nhưng vẫn nhớ về những ngày đêm chiến đấu kiên cường và cả những phút giây chứng kiến đồng đội hy sinh.
Ông nhớ nhất, ngày 13/3/1954 là ngày đầu tiên và là ngày địch đánh phá ác liệt nhất, đã có rất nhiều đồng đội của ông hy sinh.
Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống
Kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp, ngã ba Cò Nòi trở thành địa danh bất tử.
Với đạo lý “Uống nước nhớ nguồn,” tri ân các liệt sỹ thanh niên xung phong đã chiến đấu, hy sinh, năm 2000, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và tỉnh Sơn La khởi công xây dựng Đài tưởng niệm liệt sỹ thanh niên xung phong tại ngã ba Cò Nòi trên diện tích 20.000 m2 và đến ngày 7/5/2002 đã được khánh thành, đưa vào sử dụng.
Năm 2004, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2020, tỉnh Sơn La, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Trung ương Hội Cựu Thanh niên xung phong Việt Nam đã triển khai dự án tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích lịch sử ngã ba Cò Nòi, xây dựng Khu tưởng niệm tâm linh; năm 2021, tỉnh Sơn La đã tổ chức khánh thành giai đoạn I.
Khu di tích lịch sử ngã ba Cò Nòi là nơi về lại chiến trường xưa của những người từng chiến đấu tại đây và Chiến dịch Điện Biên Phủ. Hiện nay, tỉnh Sơn La đang khẩn trương triển khai thực hiện giai đoạn II, để sớm hoàn thiện các hạng mục còn lại.
Bà Nguyễn Thị Nụ, Chi hội trưởng Chi hội Cựu thanh niên xung phong xã Mai Sơn chia sẻ: Mặc dù không tham gia chiến đấu, bảo vệ, phục vụ tại ngã ba Cò Nòi nhưng mỗi khi đến Đài tưởng niệm liệt sỹ thanh niên xung phong tại đây, ký ức về những ngày chiến đấu bảo vệ đất nước gian khổ mà anh dũng lại hiện về.
Đài tưởng niệm là minh chứng, nơi để các thế hệ hôm nay và mai sau tưởng nhớ, tri ân các anh hùng, liệt sỹ, cựu thanh niên xung phong đã không tiếc máu xương, ngày đêm chiến đấu vì nền độc lập, tự do, hòa bình của dân tộc.
Những ngày này, trên cung đường Tây Bắc, về thăm lại chiến trường xưa, Khu di tích lịch sử ngã ba Cò Nòi là điểm dừng chân của đông đảo nhân dân và du khách thập phương đến dâng hương, hoa tưởng nhớ công lao to lớn của các cựu thanh niên xung phong đã ngã xuống vì Tổ quốc.
Hòa trong dòng người đến thăm Khu di tích lịch sử ngã ba Cò Nòi tìm hiểu về những chiến công của lực lượng thanh niên xung phong năm xưa, bà Nguyễn Thanh Thủy (thành phố Hà Nội) xúc động cho biết: Vào dịp kỷ niệm Chiến thắng Điện Biên Phủ hàng năm, bà và người thân, bạn bè đều đến thăm Khu di tích lịch sử ngã ba Cò Nòi.
Khi thắp nén hương thơm, khó có thể kìm lòng khi nhớ về một thời tuổi trẻ của các cựu thanh niên xung phong đã anh dũng chiến đấu và ngã xuống ở mảnh đất này.
Cảm giác tự hào trào dâng trước sức mạnh phi thường của hàng trăm chiến sỹ, cựu thanh niên xung phong và nhân dân, dù bom đạn có cày xới, ý chí sắt đá vẫn chiến thắng trước sức mạnh, sự hủy diệt, công phá của kẻ thù.
Chiến tranh đã lùi xa, song ngã ba Cò Nòi mãi là cột mốc lịch sử trường tồn của đất nước và dân tộc ta, thể hiện cho tinh thần, ý chí bảo vệ độc lập, tự do của Tổ quốc. Đây cũng là một trong những địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống đấu tranh giải phóng dân tộc của quân và dân ta; là mạch nguồn bồi đắp, giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau./.