Là một trong những di tích tiêu biểu về nhà Trần trên địa bàn Quảng Ninh, đền Cửa Ông (phường Cửa Ông) không chỉ có giá trị về lịch sử, kiến trúc và cảnh quan mà còn lưu giữ hệ thống tượng thờ đặc sắc, phản ánh sinh động dấu ấn của một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc.
Ngôi đền linh thiêng giữa sơn thủy hữu tình
Được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt vào năm 2017, đền Cửa Ông tọa lạc trên bờ vịnh Bái Tử Long thuộc tỉnh Quảng Ninh, nơi thờ vị thần Đức Ông Đệ Tam cửa Suốt chính tên là Trần Quốc Tảng, con thứ ba của Trần Hưng Đạo, tước Hưng Nhượng Vương, một vị tướng tài thao lược đã góp phần chiến thắng quân Mông Nguyên. Văn chầu nêu rõ ông đã nhiều lần giáng phúc, trừ tai, giúp cho dân chúng an cư lạc nghiệp.
700 năm tọa lạc trên vùng sơn thủy hữu tình, đền Cửa Ông được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn giữ được những nét kiến trúc độc đáo, được nhiều người dân, du khách đánh giá một trong những ngôi đền đẹp nhất Việt Nam hiện nay.
Đền được xây bằng các loại vật liệu như đá đúc, gạch Bát Tràng, vữa hồ pha mật, gạch lát nền bằng đất sét nung, ngói mũi đất nung… Kiến trúc trang trí theo các điển tích như Long, Ly, Quy, Phượng… Phần trong nhà Đền được sử dụng bằng các loại gỗ bền, chắc, đẹp như đinh, lim, trắc, gụ… Khung nhà được dựng theo lối kèo, cầu, trụ… trên đó được khắc họa bằng các bức phù điêu, bức trướng, câu đối… và các hoa văn được sơn son, thếp vàng lộng lẫy.
Các thần tích, thần sắc, sắc phong cho các vị thần còn được lưu giữ tại đền Cửa Ông hiện nay là kho tư liệu lịch sử quý giá cho các thế hệ con cháu tìm hiểu về quá trình dựng nước và giữ nước của triều Trần.
Trước cửa ngôi đền là vịnh Bái Tử Long, một “rừng” đảo muôn hình, muôn vẻ nổi bật trên nền xanh biếc của nước biển… Nằm trong cảnh rừng, biển, núi non, sơn thủy hữu tình, vị trí ngôi đền đã được người xưa ca tụng: “Nghìn trùng nước biếc buông tay áo. Bốn phía non xanh tạc hoạ đồ.”
Đến với khu di tích đền Cửa Ông, du khách sẽ được tham quan 3 khu vực chính là đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, được phân bố ở ba vị trí khác nhau theo chiều lên cao dần. Đền Hạ nằm ở phía dưới thờ Mẫu; khu đền Thượng gồm đền chính thờ Trần Quốc Tảng, lăng Trần Quốc Tảng, đền Quan Châu, đền Quan Chánh… Đây là đền duy nhất thờ đầy đủ gia thất Trần Hưng Đạo và các cận thần của ông còn lại đến ngày nay.
Nơi lưu giữ những pho tượng về tướng lĩnh nhà Trần
Không chỉ chứa đựng giá trị về lịch sử, cảnh quan, đền Cửa Ông còn lưu giữ những giá trị nghệ thuật, kiến trúc, đặc biệt nơi đây hiện có hơn 30 pho tượng về gia tộc, tướng lĩnh của nhà Trần, cùng nhiều đồ thờ tự giá trị khác...
Hệ thống tượng thờ quy mô lớn được các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian phân thành ba nhóm chính dựa trên vị trí và vai trò của các nhân vật trong lịch sử nhà Trần.
Nhóm thứ nhất gồm các nhân vật thuộc hoàng tộc nhà Trần, nổi bật là gia đình Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Trong đó, tượng Hưng Đạo Đại Vương được tạo tác ở tư thế ngồi trên ngai, mặc long bào chạm nổi hình rồng, phượng, mây lửa, đặt trong khám thờ được sơn son thếp vàng công phu. Đây là một trong những pho tượng có giá trị nghệ thuật tiêu biểu của di tích.
Bên cạnh đó là tượng thần chủ Trần Quốc Tảng trong tư thế ngồi trên ngai, gương mặt uy nghi, mặc long bào, tay cầm hốt ngà, thể hiện hình ảnh một vị dũng tướng. Cùng nhóm còn có tượng Thánh mẫu Thiên Thành, Công chúa Quyên Thanh và vua Trần Anh Tông, góp phần tái hiện mối quan hệ gia tộc trong triều Trần.
Nhóm tượng thứ hai là các danh tướng có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên-Mông. Tiêu biểu là tượng Lê Phụ Trần, người có công che chắn bảo vệ vua Trần Thái Tông trong lúc rút lui và là vị sứ giả đầu tiên của nhà Trần sang nhà Nguyên.
Cùng với đó là tượng Trần Khánh Dư, vị tướng gắn liền với chiến thắng Vân Đồn năm 1288; tượng Đỗ Khắc Chung, người từng vào doanh trại Ô Mã Nhi xin hoãn binh; tượng Phạm Ngũ Lão, danh tướng nổi tiếng về tài thao lược và lòng trung nghĩa; cùng các tướng lĩnh như Yết Kiêu, Nguyễn Địa Lô, Nguyễn Chế Nghĩa và Hà Đặc - những người đã góp phần làm nên chiến công của quân dân nhà Trần.
Nhóm tượng còn lại tôn vinh những nhân vật có đóng góp trong công cuộc xây dựng đất nước sau chiến tranh như Trần Thì Kiến, Phạm Ngộ và Trần Quang Triều. Đây đều là những nhân vật có nhiều đóng góp trong quản lý đất nước, phát triển văn hóa và xây dựng đời sống xã hội thời Trần.
Theo các nhà nghiên cứu, trong tổng số hơn 30 pho tượng hiện có tại đền Cửa Ông, đã xác định được danh tính của 18 nhân vật lịch sử. Không chỉ có giá trị thờ tự, mỗi pho tượng còn là một tác phẩm điêu khắc đặc sắc với bố cục cân đối, đường nét tinh xảo và kỹ thuật tạo tác công phu, phản ánh trình độ nghệ thuật của các nghệ nhân xưa.
Bên cạnh hệ thống tượng thờ, đền Cửa Ông còn bảo tồn nhiều hiện vật quý như khám thờ, ngai, bát bảo, nhang án và các đồ thờ tự khác có niên đại từ thời Lê-Nguyễn.
Những giá trị lịch sử, nghệ thuật và văn hóa được lưu giữ tại đây đã góp phần khẳng định vị thế của đền Cửa Ông trong hệ thống di tích nhà Trần, đồng thời trở thành điểm đến quan trọng để người dân và du khách tìm hiểu về lịch sử, truyền thống yêu nước và nghệ thuật điêu khắc cổ của dân tộc./.
Lễ hội mùa thu tại Đền Cửa Ông - ngôi đền đẹp bậc nhất Việt Nam
Sáng 24/9 (tức 3/8 âm lịch), tại Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông đã diễn ra lễ khai hội Đền Cửa Ông mùa thu năm 2025, với hàng loạt nghi lễ trang trọng.
