Là một trong những địa phương sở hữu ngư trường trọng điểm phía Nam với chiều dài bờ biển lớn và số lượng tàu cá đông đảo, tỉnh Cà Mau xác định việc tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC) không chỉ là nhiệm vụ cấp bách trước mắt, mà còn là chiến lược lâu dài nhằm khẳng định uy tín quốc gia, bảo vệ nguồn lợi biển và nâng cao sinh kế bền vững cho ngư dân.
Khắc phục triệt để các tồn tại
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Cà Mau Lê Văn Sử, Cà Mau kiên quyết ngăn chặn, giảm thiểu và loại bỏ hoạt động khai thác IUU của các tổ chức, cá nhân trên vùng biển địa phương. Đặc biệt, tỉnh đặt mục tiêu cao nhất là chấm dứt hoàn toàn tình trạng tàu cá và ngư dân tỉnh Cà Mau khai thác hải sản trái phép tại vùng biển nước ngoài, góp phần cùng cả nước tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của EC.
Để đạt được mục tiêu này, Ủy ban Nhân dân tỉnh yêu cầu các cấp chính quyền phải thực hiện nghiêm nguyên tắc “không báo cáo hình thức, không bao biện, không né tránh trách nhiệm.” Tất cả các hạn chế phải được nhận diện đầy đủ với lộ trình xử lý rõ ràng, gắn chặt với trách nhiệm của từng cơ quan và cá nhân, đặc biệt là vai trò của người đứng đầu. Tỉnh Cà Mau cũng khẳng định sẽ kiên quyết xử lý trách nhiệm các tổ chức, cá nhân thiếu trách nhiệm, làm ảnh hưởng đến nỗ lực chung của địa phương.
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Lê Văn Sử, tỉnh luôn xác định rõ vai trò, trách nhiệm của các cấp chính quyền, nhất là người đứng đầu trong công tác chống khai thác IUU; đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm phát triển nghề cá bền vững. Cùng với đó, địa phương xem dữ liệu là nền tảng quản lý, yêu cầu toàn bộ dữ liệu tàu cá, xử lý vi phạm, truy xuất nguồn gốc phải bảo đảm “đúng-đủ-sạch-sống,” cập nhật thường xuyên và thống nhất với Trung ương.
Đánh giá về việc triển khai công tác chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) trên địa bàn tỉnh Cà Mau thời gian qua, ông Tô Hoài Phương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau nhấn mạnh: “Năm 2026, tỉnh Cà Mau xác định công tác chống khai thác IUU là nhiệm vụ chính trị quan trọng, có ý nghĩa trực tiếp đối với uy tín quốc gia, sự phát triển bền vững của ngành thủy sản và đời sống của ngư dân. Với tinh thần quyết liệt, đồng bộ, không chủ quan, tỉnh đã tập trung triển khai nhiều giải pháp nhằm khắc phục các tồn tại, hạn chế theo khuyến nghị của Đoàn thanh tra EC lần thứ 5.”
Một trong những dấu ấn nổi bật nhất của Cà Mau thời gian qua là công tác quản lý đội tàu được siết chặt tối đa. Đến nay, 100% tàu cá thuộc diện quản lý trên địa bàn đã hoàn thành đăng ký, cấp phép, đánh dấu và lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS). Việc xác nhận, chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác cũng được chú trọng đặc biệt, bảo đảm tính pháp lý chặt chẽ và không phát sinh sai sót.
Trung tá Phạm Thanh Nhân, Chính trị viên Đồn Biên phòng Gành Hào (Bộ đội Biên phòng tỉnh Cà Mau) cho biết, cán bộ, chiến sỹ trực tiếp hướng dẫn chủ tàu, thuyền trưởng kiểm tra, duy trì hoạt động thiết bị VMS và xử lý những tình huống thường gặp. Khi phát hiện tàu mất kết nối hoặc có dấu hiệu vượt ranh giới cho phép, đơn vị kịp thời tiếp nhận cảnh báo, xác minh thông tin, liên hệ chủ tàu và phối hợp với các lực lượng chức năng xử lý theo quy trình. Mục tiêu là phát hiện sớm, ngăn ngừa vi phạm, không để bị động trong quản lý tàu cá trên biển.
Thực tế rà soát cho thấy địa phương đang tập trung tháo gỡ bốn nhóm khó khăn cốt lõi. Đầu tiên là quản lý nhóm tàu chưa đủ điều kiện hoạt động. Tính đến ngày 15/10, số tàu chưa đủ điều kiện vẫn còn chiếm hơn 14,6% tổng số tàu cá toàn tỉnh, bao gồm tàu hư hỏng, bị chìm, mất liên lạc, chưa sang tên đổi chủ hoặc neo đậu ngoài tỉnh. Đây là vấn đề không chỉ liên quan đến hồ sơ quản lý mà còn liên quan trực tiếp đến tình trạng thực tế của từng con tàu.
Vì vậy, quan điểm của tỉnh là không dừng lại ở việc lập danh sách, mà phải xác minh từng tàu, xác định rõ chủ tàu, người đang quản lý, vị trí neo đậu, khả năng hoạt động và nguyên nhân chưa đủ điều kiện để có phương án xử lý phù hợp.
Ngoài ra, việc kiểm soát sản lượng và truy xuất nguồn gốc vẫn còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện. Việc kiểm soát sản lượng phải được thực hiện xuyên suốt từ khi tàu cập cảng, bốc dỡ sản phẩm đến khâu xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc. Một số cửa biển, khu vực chưa có cảng cá và các điểm bốc dỡ ngoài cảng đặt ra yêu cầu phải tăng cường kiểm tra, đối chiếu sản lượng thực tế với nhật ký khai thác, dữ liệu VMS và dữ liệu truy xuất nguồn gốc. Bên cạnh đó, một số chức năng trên hệ thống eCDT còn cần tiếp tục hoàn thiện để phù hợp với thực tế phát sinh trong quá trình xác nhận, chứng nhận nguồn gốc nguyên liệu.
Đáng chú ý, những bất cập nêu trên càng trở nên áp lực hơn khi hạ tầng phục vụ quản lý, kiểm soát tại một số cửa biển trọng điểm còn thiếu thốn. Hiện nay, một số cửa biển trên địa bàn tỉnh chưa có cảng cá theo quy hoạch, trong khi nhu cầu cập bến, bốc dỡ sản phẩm và kiểm soát hoạt động khai thác của ngư dân vẫn rất lớn. Để đáp ứng yêu cầu thực tế, địa phương đề xuất hình thành một số bến cá do tư nhân đầu tư, khai thác mang tính tạm thời. Tuy nhiên, đối với loại hình này, hiện chưa có quy định pháp luật và hướng dẫn cụ thể của các bộ, ngành về điều kiện, tiêu chuẩn, cơ chế quản lý và trách nhiệm kiểm soát sản lượng, truy xuất nguồn gốc tại bến, nên việc tổ chức quản lý còn gặp khó khăn.
Số hóa quản lý và chuyển đổi sinh kế mang tính bền vững
Theo ông Tô Hoài Phương, để chống khai thác IUU thực sự bền vững, bên cạnh việc tập trung xử lý vi phạm thì việc chủ động kiểm soát ngay từ bờ, đồng thời giải quyết những khó khăn thực tế của ngư dân được xem là một trong những giải pháp cần tập trung hiện nay.
“Tại Cà Mau, chúng tôi đang tập trung thực hiện theo hướng kết hợp giữa quản lý đội tàu, ứng dụng công nghệ, kiểm soát nguồn gốc thủy sản và từng bước nghiên cứu các giải pháp chuyển đổi sinh kế,” ông Phương cho hay.
Trước hết, đối với công nghệ quản lý, hệ thống giám sát hành trình tàu cá (VMS) đang phát huy vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm nguy cơ vi phạm trên biển.
Đối với hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT), việc số hóa quy trình cấp giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ, xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc tạo điều kiện đối chiếu giữa sản lượng thực tế, hồ sơ khai thác và nguồn nguyên liệu. Lũy kế từ đầu năm đến ngày 15/10/2026, sản lượng khai thác bốc dỡ qua cảng của tỉnh đạt 117.911 tấn; đã cấp 797 giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ, 349 giấy xác nhận nguyên liệu thủy sản và 287 giấy chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác. Qua đó, công tác truy xuất nguồn gốc từng bước được thực hiện có hệ thống hơn, góp phần nâng cao tính minh bạch của sản phẩm thủy sản khai thác.
Thực hiện Đề án chuyển đổi một số nghề khai thác thủy sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sinh thái đến năm 2030, tỉnh tập trung rà soát nhu cầu người dân và triển khai thí điểm nhiều mô hình thực tế trong năm 2026. Có thể kể đến như ứng dụng đèn LED trong khai thác xa bờ, khai thác bằng nghề bẫy ốc mực, hay các mô hình nuôi trồng ven bờ và quanh cụm đảo như nuôi vẹm xanh bằng giàn cọc, nuôi cá bóp lồng nhựa HDPE quanh Hòn Đá Bạc...
“Quan điểm của chúng tôi là phải kết hợp giữa quản lý chặt chẽ và tạo sinh kế phù hợp. Khi ngư dân có sinh kế ổn định, có sự đồng thuận và hiểu rõ trách nhiệm của mình thì việc ngăn chặn vi phạm IUU mới thực sự bền vững," ông Tô Hoài Phương nhấn mạnh.
Ngư dân Huỳnh Minh Tân (60 tuổi ở xã Trần Văn Thời) chia sẻ, gia đình gắn bó với nghề biển đã 2 thế hệ. Bản thân thì đã có hơn 40 năm kinh nghiệm đi biển. Hiện gia đình có 2 chiếc ghe với 7 thành viên. Cứ mỗi lần ra vào cảng thì đội ghe thực hiện rất nghiêm việc khai báo với trạm biên phòng về số lượng thành viên và trên ghe đều có trang bị đầy đủ các hệ thống định vị và quản lý hoạt động của tàu cá theo quy định.
Đồng quan điểm trên, ngư dân Huỳnh Văn Long (Ấp 1, xã Gành Hào, tỉnh Cà Mau) chia sẻ: “Nhờ sự hỗ trợ của cán bộ biên phòng, ngành chức năng và chính quyền địa phương, bản thân và các ngư dân anh đã ý thức rõ việc chung tay phòng chống IUU. Cả thuyền trưởng, ngư dân và các tàu khi khai thác ngoài khơi đều nhận thức rõ việc chấp hành các khuyến cáo của ngành chức năng, không đánh bắt ở vùng biển nước ngoài."
Việc kết hợp đồng bộ giữa siết chặt kỷ cương pháp luật, hoàn thiện hạ tầng quản lý, ứng dụng công nghệ số và đảm bảo an sinh xã hội cho ngư dân chính là chìa khóa quan trọng để Cà Mau cùng cả nước sớm gỡ bỏ cảnh báo “thẻ vàng” của EC. Sự quyết tâm của chính quyền cùng sự đồng lòng của người dân sẽ là nền tảng vững chắc đưa kinh tế biển Cà Mau phát triển hiện đại, minh bạch và bền vững./.
Khắc phục “thẻ vàng” IUU: Kiểm soát xuyên suốt chuỗi dữ liệu hoạt động tàu cá
Ngành thủy sản hướng tới kiểm soát xuyên suốt chuỗi dữ liệu, từ điều kiện hoạt động của tàu, giám sát hành trình, xuất nhập bến, sản lượng bốc dỡ đến xác nhận nguồn gốc và doanh nghiệp, lô hàng.
