Quảng Trị là tỉnh đầu tiên trong cả nước hoàn thành lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sỹ phục vụ giám định ADN. Sau những cuộc tìm kiếm dưới lòng đất, một hành trình khác đang tiếp tục: trả lại tên cho người đã nằm xuống, để cuộc trở về sau hơn nửa thế kỷ được trọn vẹn.
Người lính hôm nay đi tìm người lính hôm qua
Ở Quảng Trị, một cuộc tìm kiếm đôi khi bắt đầu từ một thông tin rất nhỏ. Một người dân nhớ nơi bộ đội từng hy sinh; một cựu chiến binh chỉ lại vị trí chôn đồng đội; một công trình đang thi công phát hiện những mảnh tăng, xương cốt hoặc di vật còn sót lại dưới đất.
Thông tin được chuyển đến, những người lính lại lên đường.
Ngày 22/9/2026, tại khu phố Thành Cổ, phường Quảng Trị, từ thông tin khu vực thi công trong khuôn viên Agribank Chi nhánh Thành Cổ Quảng Trị có dấu hiệu liên quan đến hài cốt liệt sỹ, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ số 2, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị tổ chức khảo sát, tìm kiếm.
Dưới những lớp gạch đá, các di vật của bộ đội dần xuất hiện: tăng, hòm đạn, hộp đạn AK, ba lô… Khi phạm vi tìm kiếm được mở rộng, những đoạn xương ống chân, xương đùi, đốt sống được phát hiện xen lẫn trong đất đá. Sáu hài cốt liệt sỹ được quy tập.
Những người lính được đưa lên khỏi đất, hài cốt được đưa về quàn, cán bộ, nhân viên đơn vị tổ chức bảo vệ, chăm sóc, hương khói; ngoài hiện trường, phạm vi tìm kiếm tiếp tục được mở rộng với hy vọng dưới lớp đất ấy không còn một người nào bị bỏ lại.
Có mặt tại hiện trường, Đại tá Trương Viết Hải, Tỉnh ủy viên, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Quân sự tỉnh, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ tỉnh ghi nhận tinh thần trách nhiệm, sự tận tụy, nỗ lực vượt khó của cán bộ, nhân viên Đội số 2. Ông yêu cầu lực lượng tiếp tục rà soát địa bàn, khai thác các nguồn tin còn có thể kiểm chứng, mở rộng phạm vi tìm kiếm và phối hợp với chính quyền, nhân dân thu thập thông tin về liệt sỹ, phần mộ liệt sỹ.
Cũng trong tháng 9/2026, tại Dốc Miếu, xã Gio Linh, từ thông tin nhân chứng về 11 chiến sĩ đặc công hy sinh trong trận đánh ngày 29/4/1965, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh tiếp tục nghiên cứu, xác minh, khoanh vùng khu vực nghi có phần mộ và triển khai lực lượng tìm kiếm. Hơn 60 năm đã đi qua, địa hình biến đổi, dấu tích chiến tranh bị thời gian và hoạt động sản xuất phủ lấp. Có những ngày đào xuống và tìm thấy. Cũng có những cuộc tìm kiếm chưa có kết quả.
Những người mà cán bộ, chiến sỹ Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị đang tìm phần lớn đã hy sinh từ trước khi những người đi tìm hôm nay ra đời. Họ chưa từng biết mặt nhau, không có quan hệ ruột thịt. Giữa họ là hơn nửa thế kỷ. Nhưng có một điều nối họ lại. Người lính hôm nay đang đi tìm người lính hôm qua.
Một người đã nằm xuống trong bộ quân phục năm ấy. Hơn nửa thế kỷ sau, một người mặc quân phục khác lại cúi xuống, tìm từng đoạn xương, từng chiếc răng, chiếc cúc áo hay di vật còn sót lại…
Phía sau mỗi cuộc tìm kiếm còn là những gia đình đã chờ đợi hàng chục năm. Có người chỉ còn một tờ giấy báo tử của cha, chồng, anh, em nhưng chưa biết chính xác người thân đang nằm ở đâu.
Nhưng tìm thấy hài cốt vẫn chưa phải điểm cuối.
Có những người lính đã được đưa về nghĩa trang từ hàng chục năm trước, nhưng trên bia mộ vẫn chưa có đủ tên tuổi, quê quán. Vì vậy, song song với việc tìm kiếm trên các chiến trường cũ, một cuộc tìm kiếm khác diễn ra ngay trong những nghĩa trang liệt sỹ ở Quảng Trị.
Sau 190 ngày triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, đến ngày 20/9/2026, Quảng Trị đã hoàn thành khai quật 22.864/22.864 phần mộ tại 130/130 nghĩa trang, thu 13.221 mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN và hoàn thành lấy mẫu đối với 73 hài cốt liệt sỹ mới quy tập.
Đằng sau những con số là một khối lượng công việc lớn của cán bộ, chiến sĩ và các lực lượng tham gia. Việc khai quật, lấy mẫu đòi hỏi sự thận trọng, chính xác; sau mỗi đợt thực hiện, các phần mộ và khuôn viên nghĩa trang lại được chỉnh trang, bảo đảm sự trang nghiêm.
Lấy mẫu mới chỉ là một bước. Từ những mẫu sinh phẩm thu được, còn quá trình giám định ADN, đối chiếu thông tin để từng bước xác định danh tính, quê quán của liệt sỹ.
Một phía là những gì còn lại của người đã mất. Một phía là dữ liệu của những người đang sống. Khoa học cố gắng nối hai phía ấy lại với nhau.
Đến ngày 20/9, các lực lượng tỉnh Quảng Trị đã tìm kiếm, quy tập 175 hài cốt liệt sỹ. Sau mốc này, cuộc tìm kiếm vẫn tiếp tục. Ngày 22/9, riêng tại khu phố Thành Cổ, Đội số 2 tiếp tục quy tập thêm sáu hài cốt.
Mỗi người được đưa lên khỏi đất lại mở ra một phần việc khác: tìm di vật, xác minh thông tin, lấy mẫu và tiếp tục hành trình xác định tên tuổi… Tìm được một người đã khó. Trả lại tên cho người ấy có khi còn là một hành trình dài.
Cả đất nước đưa các anh trở về
Chiến tranh để lại những mất mát mà không phải cuộc tìm kiếm nào cũng có thể đi đến tận cùng.
Có người đã được tìm thấy nhưng chưa biết tên. Có người vẫn nằm đâu đó dưới những chiến trường cũ. Có người đã mất giữa dòng Thạch Hãn, nơi O Thu còn nhớ một khoảng nước mình nhìn thấy người lính chìm xuống năm 1972, nhưng hơn nửa thế kỷ bồi xói đã khiến ký ức ấy không còn đủ để trở thành một tọa độ tìm kiếm.
Có những hài cốt rồi sẽ được tìm thấy.
Có những cái tên rồi sẽ được trả lại.
Nhưng cũng có thể có những người mà chiến tranh và thời gian không còn để lại đủ dấu tích.
Bà Nguyễn Thị Trang, Giám đốc Ban quản lý Di tích Thành cổ Quảng Trị, nói rằng sau 81 ngày đêm chiến đấu năm 1972, đến nay không ai biết chính xác bao nhiêu người đã hy sinh, bao nhiêu người còn nằm lại. Nhưng ở Thành cổ, những người ấy vẫn có một điểm hẹn.
Ngày 16/9 hằng năm - ngày khép lại 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ và thị xã Quảng Trị năm 1972, những cựu chiến binh, thân nhân liệt sỹ và người dân lại tìm về. Với những người gắn bó với Thành cổ, đó còn là ngày các anh cùng trở về.
Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, cho rằng tìm thấy và quy tập được hài cốt là kết quả rất đáng trân trọng, nhưng điều các gia đình mong mỏi hơn cả là biết được tên tuổi, quê quán và nơi yên nghỉ của người đã hy sinh. Vì vậy, việc tìm kiếm, quy tập luôn được gắn với thu thập thông tin, lấy mẫu sinh phẩm và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ.
"Với chúng tôi, mỗi hài cốt liệt sỹ được tìm thấy là một cuộc trở về; mỗi danh tính được xác định là thêm một gia đình vơi bớt nỗi đau, thêm một người mẹ, người vợ, người con có thể gọi đúng tên người thân trước phần mộ," Đại tá Trương Viết Hải chia sẻ.
Nhưng sau hơn nửa thế kỷ, có những cuộc trở về có thể không còn bắt đầu bằng việc tìm thấy một hài cốt hay xác định được một danh tính. Có những người chiến tranh và thời gian đã xóa đi dấu tích cuối cùng.
Với những người chưa thể tìm thấy ấy, bà Nguyễn Thị Trang cho rằng các anh cũng không buồn. Bởi ở đây đã có Thành cổ, có đồng đội, có Đài hóa vũ và những địa điểm trong khu di tích.
Ở Thành cổ có đồng đội. Dưới chân thành là vùng đất các anh từng giữ. Ngoài kia là Thạch Hãn, dòng sông đã đưa bao người vào trận và cũng giữ lại không biết bao nhiêu người. Đài hóa vũ và những nén hương của người đến sau trở thành nơi gửi về những người không còn một phần mộ để gọi tên.
Với những cựu binh từng đi qua các mặt trận, những thân nhân liệt sỹ và cả những người sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa, Thành cổ vì thế trở thành một nơi để tìm về. Có người đến để tưởng nhớ. Có người đến để nhẹ lòng. Có người chỉ mong trong đời một lần được đứng trước Thành cổ, thắp một nén hương, thả một bông hoa xuống Thạch Hãn…
Đây chính là nơi các anh chọn để trở về. Nếu một ngày không còn cách nào tìm thấy để đưa các anh trở về, thì các anh vẫn ở lại nơi này, trong niềm tiếc thương và kính trọng của cả dân tộc./.
Ngày giỗ chung - Tri ân những người nằm lại Thành cổ Quảng Trị
Ngày giỗ chung không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm mà còn là dịp để các thế hệ hôm nay thành kính tưởng nhớ, tri ân những người đã hiến dâng tuổi thanh xuân và cuộc đời cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
