Mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10%/năm trở lên giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu mở rộng nhanh nguồn điện, lưới truyền tải và năng lực điều hành, đáp ứng nhu cầu gia tăng từ sản xuất công nghiệp, AI, trung tâm dữ liệu, giao thông điện hóa…
Bởi phía sau mỗi nhà máy, dây chuyền sản xuất hay trung tâm dữ liệu vẫn là một điều kiện nền tảng: Nguồn điện đủ và ổn định.
Theo Quy hoạch điện 8 điều chỉnh, nhu cầu điện được dự báo tăng từ 10,5-12,9%/năm. Điện thương phẩm năm 2030 đạt từ 500,4-557,8 tỷ kWh. Hệ số đàn hồi điện/GDP ở mức 1,1-1,2 lần, cho thấy nhu cầu điện vẫn tăng nhanh hơn GDP khi nền kinh tế tăng trưởng.
Thực tế năm 2026 đã cho thấy áp lực này. Công suất cực đại toàn hệ thống đạt khoảng 58.500 MW trong đợt nắng nóng cuối tháng 6, riêng miền Bắc lên tới 30.200 MW, tăng hơn 14,4%. Công ty Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) dự báo công suất cực đại toàn quốc đến năm 2030 có thể lên 100.000-110.000 MW.
Theo ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc NSMO, miền Bắc đang chịu áp lực lớn khi nguồn phát nội tại triển khai chậm trong khi các đường dây truyền tải 500 kV liên miền đã tiệm cận giới hạn vận hành. Đỉnh phụ tải thường xuất hiện vào khoảng 21-23 giờ, khi điện mặt trời không còn phát điện.
Theo Quy hoạch điện 8 điều chỉnh, tổng công suất nguồn đến năm 2030 cần đạt 180.000-220.000 MW, đồng nghĩa gần 90.000 MW nguồn mới phải được bổ sung trong vài năm tới.
Nhưng nguồn điện chỉ là một nửa bài toán. Miền Trung đang cho thấy thách thức ở chiều ngược lại.
Theo ông Trần Nguyễn Bảo An, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC), đến năm 2030 trên địa bàn 7 tỉnh do đơn vị quản lý có thể có khoảng 50.000 MW nguồn điện, trong khi phụ tải dự kiến chỉ khoảng 10.000 MW.
“EVNCPC đã làm việc trực tiếp với từng địa phương để xây dựng phương án phát triển lưới điện đồng bộ, tìm giải pháp từng bước cân đối cung cầu tại chỗ, giảm áp lực truyền tải ra miền Bắc và miền Nam," ông Trần Nguyễn Bảo An nói. Như vậy, bài toán của ngành điện không chỉ là xây bao nhiêu nhà máy, mà còn là đưa điện đi đâu và bằng cách nào.
Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) dự kiến dành khoảng 830.000 tỷ đồng cho đầu tư giai đoạn 2026-2030, tập trung hoàn thành 15 dự án nguồn điện trọng điểm với tổng công suất hơn 6.000 MW, triển khai khoảng 2.000 MW hệ thống lưu trữ năng lượng và gần 300 dự án lưới điện 220-500 kV.
Theo ông Trịnh Quang Ninh, Phó trưởng Ban Kế hoạch EVN, cùng với các dự án nguồn trọng điểm, EVN đang tập trung đầu tư lưới điện và lưu trữ để nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu phụ tải. Quy mô đầu tư này cho thấy điện đang bước vào một chu kỳ phát triển mới; trong đó nguồn, lưới và lưu trữ phải được triển khai đồng bộ.
Tại Quảng Trị, công suất phụ tải trong 7 tháng qua tăng trên 30%, sản lượng điện đạt khoảng 1,4 tỷ kWh, tăng 14,4%. Công ty Điện lực Quảng Trị đang triển khai 12 dự án lưới điện 110 kV và bố trí hơn 300 tỷ đồng cho các dự án chống quá tải lưới phân phối.
Cùng với đầu tư, công nghệ giúp Công ty Điện lực Quảng Trị khai thác hiệu quả hơn năng lực hiện có. Việc ứng dụng SCADA, DMS, DAS và giám sát phụ tải cực đại đã giúp thời gian xử lý sự cố tại Quảng Trị được rút từ gần 2 giờ xuống khoảng 5 phút.
Một công cụ khác ngày càng quan trọng là pin lưu trữ năng lượng (BESS). Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) đang triển khai tổng quy mô 530 MW/1.060 MWh tại 84 trạm biến áp 110 kV. Hệ thống đầu tiên tại Ninh Bình đã được đóng điện ngày 21/8 tại trạm 110 kV Phúc Sơn với công suất 5 MW và dung lượng 10 MWh.
BESS cho phép tích trữ điện khi phụ tải thấp hoặc nguồn cung dư thừa và đưa điện trở lại hệ thống khi nhu cầu tăng cao, đồng thời hỗ trợ giảm quá tải cục bộ. Quy hoạch điện 8 điều chỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 có 10.000-16.300 MW công suất lưu trữ.
Cùng với quy mô, cấu trúc nhu cầu điện cũng đang thay đổi. AI và trung tâm dữ liệu có thể trở thành nhóm khách hàng quan trọng trong những năm tới. Đây là các phụ tải vận hành liên tục với yêu cầu cao về độ ổn định và chất lượng điện.
Savills dự báo công suất thị trường trung tâm dữ liệu tại Việt Nam có thể đạt khoảng 950 MW vào năm 2030. Trong khi đó, đến cuối năm 2025 Việt Nam có khoảng 215.000 ôtô điện và gần 2,6 triệu xe máy điện. Đến năm 2030, số ôtô điện có thể đạt 1,6 triệu chiếc, xe máy điện 8-13 triệu chiếc.
Những thay đổi này khiến điện không còn chỉ là một đầu vào của sản xuất. Với trung tâm dữ liệu, AI hay công nghiệp công nghệ cao, khả năng cung cấp điện ổn định và liên tục có thể trở thành một yếu tố quyết định địa điểm đầu tư.
Trong khi nguồn và lưới cần nhiều năm để đầu tư, tiết kiệm điện và điều chỉnh phụ tải có thể tạo hiệu quả nhanh hơn. Khuyến khích doanh nghiệp dịch chuyển phụ tải khỏi giờ cao điểm, đổi mới công nghệ, phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu kết hợp lưu trữ sẽ giúp giảm áp lực lên công suất cực đại.
Chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh cho rằng, cần phát huy nguồn điện phân tán, đẩy mạnh tiết kiệm năng lượng và ứng dụng công nghệ lưu trữ để giảm hệ số đàn hồi năng lượng.
Bên cạnh bài toán kỹ thuật là bài toán vốn. Bộ Công Thương ước tính nhu cầu vốn đầu tư phát triển năng lượng giai đoạn 2026-2030 lên tới 4,9-5,5 triệu tỷ đồng.
Nguồn lực này phải dành cho nguồn điện, lưới truyền tải và lưu trữ. Quy mô vốn rất lớn khiến việc huy động nguồn vốn dài hạn, cùng với sự tham gia của thị trường vốn và khu vực tư nhân, trở thành yêu cầu quan trọng.
Như vậy, tăng trưởng GDP hai con số đang kéo theo một chu kỳ đầu tư năng lượng mới; trong đó nguồn điện, lưới truyền tải và phụ tải phải được phát triển đồng bộ. Đầu tư cho điện không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt, mà còn mở thêm dư địa cho sản xuất, thu hút đầu tư và phát triển các ngành kinh tế mới./.