Cấp xã quá tải công việc, thiếu cán bộ chuyên môn, bác sỹ trực đêm chỉ được 18.750 đồng... Những câu chuyện thực tế cho thấy, bên cạnh những thuận lợi cho người dân, bộ máy mới cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tổ chức, nguồn lực và chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở.
Thiếu cán bộ chuyên môn
Từ quốc lộ 2, mất hơn một tiếng để vượt 30 km đường núi ngoằn ngoèo, khúc khuỷu, chúng tôi đến xã Đồng Tâm, một xã đặc biệt khó khăn của tỉnh Tuyên Quang.
Đồng Tâm được nhập từ 3 xã trước đây của huyện Bắc Quang (Hà Giang cũ) gồm: Đồng Tâm, Đồng Tiến, Thượng Bình, với diện tích gần 157 km2. Địa hình chia cắt, đi lại khó khăn, cơ sở vật chất thiếu thốn, hiện cán bộ xã phải làm việc ở 3 điểm khác nhau là trụ sở của 3 xã trước đây, khoảng cách mỗi điểm lên đến cả chục cây số. Với địa bàn miền núi, việc đi lại vốn đã vất vả; lúc trời mưa đối mặt với sạt lở lại càng gian nan.
Nhưng khó khăn trên những cung đường miền núi vẫn chưa thấm vào đâu so với áp lực công việc mà đội ngũ cán bộ cơ sở đang gánh vác. Phòng Văn hóa-Xã hội có 4 người nhưng đảm nhiệm nhiều lĩnh vực chuyên môn như giáo dục, y tế, khoa học-công nghệ, văn hóa, thể thao, du lịch, dân tộc, tôn giáo. Phòng Kinh tế cũng phụ trách khối lượng công việc trải rộng từ kinh tế, xây dựng, giao thông đến nông nghiệp, môi trường. Khối lượng công việc lớn khiến nhiều cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực chuyên môn.
Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đồng Tâm Lưu Hải Xuyến cho biết, một cán bộ cấp xã phải làm cùng lúc nhiều lĩnh vực. "Xã Đồng Tâm quan điểm là Chủ tịch xã cũng là nhân viên, nên mỗi người đều phải cố gắng.”
Trạm y tế xã Bình Xa (Tuyên Quang) hiện có 9 cán bộ, trong đó 8 biên chế chính thức và một bác sỹ hợp đồng. Do địa bàn rộng, thôn xa nhất cách trạm gần 30 km nên xã phải duy trì một điểm chính và một điểm lẻ để kịp thời cấp cứu cho người dân.
Ông Chẩu Văn Vương, Giám đốc Trạm y tế xã chia sẻ, bác sỹ trực đêm ở trạm, có những hôm thức trắng đêm 3 ca, xử lý một loạt vụ việc cấp cứu tai nạn, ốm đau nhưng tiền trực chỉ được 18.750 đồng. “18.750 đồng chưa mua nổi một bát phở. Chế độ như thế làm sao thu hút được bác sỹ về xã?”, ông Vương bộc bạch.
Một nghịch lý khác được ông đề cập là trang thiết bị hiện đại được cung cấp nhưng không sử dụng được vì thiếu cán bộ có chuyên môn. Trạm được trang bị máy X-quang, máy siêu âm, muốn sử dụng thì phải cho cán bộ đi đào tạo, nhưng với nhân lực hiện tại, công việc tại trạm quá nhiều nên việc đi đào tạo là một trở ngại.
Ông Vương cũng cho biết, sau năm 2026, Trạm phải tự đấu thầu thuốc trong khi thiếu dược sỹ, kế toán và cán bộ có chuyên môn. Đây là khó khăn chung của nhiều trạm y tế.
“Tôi trao đổi với các trạm trưởng khác, ai cũng lo lắng. Kế toán hợp đồng thì lương chỉ vài triệu, trách nhiệm lại nặng, sai sót một chút là bị kỷ luật, nên rất khó tìm người làm," ông Vương nói.
Theo ông Nguyễn Trung Kiên, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đồng Tâm, hiện nay cán bộ xã cơ bản không đủ năng lực để thực hiện việc đấu thầu thuốc và trang thiết bị y tế. Vì vậy dù là chỉ định thầu rút gọn hay đấu thầu theo quy định cũng không dám thực hiện.
Năm 2026, Trạm Y tế xã đã phối hợp với Bệnh viện Đa khoa khu vực để bảo đảm cung ứng thuốc và trang thiết bị y tế cơ bản cho khám chữa bệnh.
Thực tế này cũng được Bộ Nội vụ ghi nhận qua kết quả rà soát tại 24 địa phương cho thấy tình trạng bố trí cán bộ, công chức chưa thật sự phù hợp với vị trí việc làm. Trong đó có 3.286 trường hợp chưa phù hợp về chuyên ngành đào tạo và 2.777 trường hợp chưa phù hợp về kinh nghiệm công tác; chủ yếu tập trung ở nhóm vị trí chuyên môn, nghiệp vụ. Riêng vị trí việc làm lãnh đạo quản lý có 233 trường hợp không phù hợp chuyên ngành đào tạo, 219 trường hợp không phù hợp về kinh nghiệm công tác.
Giải bài toán nhân lực cơ sở
Trong giai đoạn chuyển đổi mô hình vận hành, khó khăn, vướng mắc là không tránh khỏi. Nhưng có một điểm nghẽn vốn đã nhiều lần được nhắc đến là chất lượng đội ngũ chưa đồng đều. Năng lực giữa cán bộ được điều động từ cấp huyện với một bộ phận cán bộ xã trước đây vẫn còn khoảng cách đáng kể, ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết công việc. Một số công chức, viên chức thay vì tham mưu, đề xuất thì lại chuyển sang xin ý kiến và chuyển việc này cho lãnh đạo.
Ông Hoàng Anh Tuấn, Bí thư Đảng ủy xã Tiến Thắng (Hà Nội) cho biết, sự chưa đồng đều về năng lực, trình độ kéo theo việc xử lý các tình huống khác nhau.
Khi sắp xếp, không phải cán bộ nào cũng có thể cho nghỉ, nên phải có sự “bù trừ” giữa người tinh nhuệ và người làm chưa tốt. Để giải quyết điểm nghẽn này, không cách gì nhanh bằng chính các cán bộ, công chức, viên chức tự chỉ bảo cho nhau "cầm tay chỉ việc."
“Chuyển từ quản lý sang quản trị. Quản trị là cầm tay chỉ việc, hướng dẫn cho anh em biết cách làm. Làm sao kiến tạo được công việc, vừa là quản trị tốt nhưng vừa phải kiến tạo, phân công nhiệm vụ, tạo việc làm,” ông Tuấn nói.
Thêm phòng hay tăng biên chế là vấn đề nhiều chính quyền cấp xã đang quan tâm. Có nơi đề xuất thành lập thêm phòng để san tải cho lãnh đạo; có nơi cho rằng điều quan trọng hơn là chuyên môn hóa đội ngũ và bổ sung đủ biên chế.
Từ thực tế đó, một số địa phương đã tính đến phương án điều chỉnh tổ chức bộ máy. Mới đây, Hà Nội đã thông qua chủ trương tách phòng thành hai phòng thuộc lĩnh vực văn hóa-xã hội, hai phòng thuộc lĩnh vực kinh tế, hạ tầng và đô thị.
Theo ông Hoàng Anh Tuấn, một trưởng phòng, một chủ tịch xã có kinh nghiệm và năng lực quản trị tốt thì vẫn có thể điều hành công việc trơn tru, không nhất thiết bộ máy phải cồng kềnh. Song điều quan trọng là phải tăng cường cán bộ chuyên môn. Tới đây, thực hiện đánh giá cán bộ theo phần mềm OKR/KPI, kết quả thực hiện nhiệm vụ sẽ được nhận diện hàng tuần và hàng tháng, từ đó, từng bước thanh lọc, sắp xếp những người không đáp ứng được công việc.
Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng đánh giá mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là chủ trương đúng đắn, bước đầu hình thành phương thức quản trị hiệu quả hơn, gần dân hơn. Tuy nhiên, quá trình vận hành vẫn còn những vướng mắc cần tiếp tục tháo gỡ.
Tại cuộc làm việc với Ban Chỉ đạo Trung ương về sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền 3 cấp gần đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ: Bộ máy đã được sắp xếp nhưng chất lượng vận hành chưa đồng đều. Số lượng đầu mối tổ chức bộ máy đã giảm nhưng hiệu quả quản trị chưa đạt yêu cầu. Thẩm quyền được phân cấp song nguồn lực, năng lực và công cụ thực thi chưa đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ thực tiễn trong giai đoạn mới.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu đánh giá đầy đủ năng lực thực thi ở cấp xã, nhất là các lĩnh vực đất đai, xây dựng, tài chính, tư pháp, công thương, nông nghiệp, môi trường và văn hóa-xã hội, gắn với chỉ tiêu biên chế, số lượng cán bộ chuyên môn sâu, bố trí vị trí việc làm phù hợp với chuyên môn nghiệp vụ, yêu cầu thực tiễn.
Những nguy cơ cần được nhận diện sớm gồm: cuộc cải cách về sắp xếp bộ máy của hệ thống chính trị mới chỉ dừng ở "giảm đầu mối" chưa phải là "bảo đảm nâng cao năng lực phục vụ.”
Sự chênh lệch chất lượng dịch vụ công giữa đô thị lớn với vùng sâu, vùng xa; giữa nơi có năng lực số tốt với nơi còn yếu. Đội ngũ cán bộ cơ sở bị quá tải, áp lực lớn, dễ dẫn tới tâm lý sợ sai, né việc.
Muốn chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, không chỉ gom đầu mối cho gọn mà điều quan trọng là phải hoàn thiện phân cấp, bổ sung nguồn lực, nâng chất lượng đội ngũ và có cơ chế đãi ngộ tương xứng. Chỉ khi "giao quyền đi cùng giao lực," bộ máy cơ sở mới thực sự phát huy hiệu quả và phục vụ người dân tốt hơn./.
'Thách thức' năng lực của chính quyền cấp xã