Cứ 25 năm, hội hát chèo Tàu ở xã Tân Hội, huyện Đan Phượng, Hà Nội mớiđược tổ chức một lần và diễn ra liên tục trong 7 ngày, 7 đêm.
Hiếm có hội hát nào lại được tổ chức kéo dài đến thế. Loại hình nghệ thuậtdân gian độc đáo này chính thức được đưa vào biểu diễn trong dịp Đại lễ kỷ niệm1000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Khi chúng tôi tới xã Tân Hội cũng là lúc câu lạc bộ chèo Tàu của xã đanghăng say luyện tập. Đều đặn mỗi tháng 2 lần, gần 50 thành viên của câu lạc bộlại gặp nhau và cùng luyện tập. Người lớn tuổi nhất đã hơn 70, người trẻ nhấtnăm nay mới bước sang tuổi 12.
Tiếng hát chèo Tàu làm rạo rực cả một vùng rộng lớn, như phá vỡ đi cáitĩnh lặng của không gian Tân Hội về đêm. Chị Ngô Thị Thu, Chủ nhiệm câu lạc bộcho biết, câu lạc bộ hoạt động hoàn toàn tự nguyện, gần như không có kinh phí hỗtrợ, vì yêu chèo Tàu - một di sản văn hoá quý báu của ông cha mà tham gia câulạc bộ. Hàng ngày, các thành viên câu lạc bộ vẫn chăm lo công việc đồng đồngáng, ruộng vườn, tối đến lại gặp nhau để luyện tập, để được hát chèo Tàu…
Chèo Tàu - loại hình diễn xướng dân gian độc đáo có tên gốc là hát “Tàutượng”. Để biểu diễn, người dân đóng những con voi và thuyền lớn bằng gỗ. Ngườitham gia diễn xướng được phân vào các vai Chúa tàu, Cái tàu (người chỉ huy tàu);Con tàu, đứng trên thuyền (tàu) và Quản tượng, đứng trên voi (tượng)… để háttheo những làn điệu cổ. Sau này, dân gian quen gọi là chèo Tàu.
Ở Việt Nam, chèo Tàu duy nhất chỉ có ở xã Tân Hội. Ngày lễ hội bắt đầu từrằm, kết thúc vào ngày 21 tháng Giêng. Trong suốt 7 ngày 7 đêm, dân các làngThượng Hội, Thúy Hội, Vĩnh Kỳ, Phan Long thay nhau hát từ sáng đến đêm, rồi từđêm đến sáng. Loại hình diễn xướng dân gian này được tổ chức trên một không gianrất rộng, thường gắn với hội làng. Ngày hội bắt đầu bằng việc làm lễ ở miếu Voiphục rồi tổ chức rước kiệu ra đình làng.
Sau bài văn khấn của các chủ tế, Chúa tàu, Quản tượng cùng các ca nhi bắtđầu diễn xướng bằng các bài hát nghi lễ như: khởi lễ, dâng rượu, chúc vua, ẩmphước khúc, lễ trình. Trên mỗi thuyền đều có một bà Chúa tàu độ tuổi từ 50 - 55,có thanh sắc, gia đình vẹn toàn và 12 cô gái tuổi từ 13 - 16 con nhà nề nếp làmCái tàu, Con tàu. Cạnh đó là đôi voi với hai quản tượng có nhiệm vụ thổi loa tùvà làm hiệu.
Khi biểu diễn, Chúa tàu đánh thanh la, hai Cái tàu lĩnh xướng, 10 Con tàuhát họa theo. Riêng phần hát nghi lễ đã có tới 30 bài hát khác nhau. Đêm xuống,những bài hát nghi lễ được thay bằng hát giao duyên, có thể dùng các lối hátkhác như trống quân, sa mạc, lý giao duyên... làm cho cuộc đối đáp trở nên sinhđộng, phong phú. Ngoài múa hát là các cuộc thi tài như chơi cờ, thổi cơm thi,đánh đu... Nội dung các bài hát trong diễn xướng chèo Tàu đều nhằm ca ngợi côngđức của Thành hoàng Tổng Gối (Tân Hội xưa) là cụ Văn Dĩ Thành, một vị tướng thờiTrần đã làm quân giặc nhiều phen điên đảo.
Sau khi cụ mất năm 1416, nhân dân kết hợp truyền thống ca hát vốn có củavùng đất này, tạo ra một lễ hội đặc biệt tưởng nhớ cụ, nội dung các bài hát đềuca ngợi hoặc kể lại những công tích, những trận đánh thửa xa xưa của cụ. Lễ hộiđầu tiên được tổ chức quy mô là vào năm 1683. Do không gian và thời gian lễ hộiđược tổ chức dài ngày và quy mô lớn (huy động khoảng 200 người hát, việc tậpluyện cũng rất công phu) nên thời xưa, cứ 25 năm hội hát chèo Tàu mới được tổchức một lần. Lần tổ chức quy mô cuối cùng là năm 1922.
Sau 76 năm gián đoạn, năm 1998, lần đầu tiên hội hát chèo Tàu lại được táihiện. Từ đó đến nay, hàng năm cứ vào dịp hội làng, hội hát chèo Tàu được tổ chứcvới quy mô nhỏ, chưa lần nào lễ hội được tổ chức quy mô lớn. Ông Nguyễn HuyHùng, Phó chủ tịch xã Tân Hội cho biết: Để bảo tồn loại hình diễn xướng độc đáonày, câu lạc bộ chèo Tàu Tân Hội đã ra đời trên tinh thần tự nguyện.
Xã đã đưa hát chèo Tàu vào chương trình dạy học đối với các em học sinhtrong xã. Chị Ngô Thị Thu, Chủ nhiệm câu lạc bộ chèo Tàu Tân Hội cho biết thêm,để tổ chức được hội hát quy mô như xưa, đòi hỏi chi phí lớn. Sau thời gian dàigián đoạn, phải mất khá nhiều thời gian tập luyện, nhất là với số lượng lớnngười hát, kinh phí để may trang phục rất lớn. Hiện câu lạc bộ mới chỉ làm đượcmột voi và một thuyền nhưng sau nhiều lần diễn đã gần như hỏng; trong khi đó,hội xưa là một đôi voi, một đôi thuyền. /.
(TTXVN/Vietnam+)