Người hiếu kỳ đi lên cửa khẩu Chi Ma (tỉnh Lạng Sơn) sẽ thấy ngạc nhiên với dãyphố của những ngôi nhà trình tường cổ kính, kéo dài dọc đường đến 3km. Kỳ lạ hơn, với kỹ thuật độc đáo, có nhiều ngôi nhà trình tường hai tầng hoàntoàn bằng đất sét nhưng vững trãi và kiên cố đã hơn 100 năm nay.
Người xứ Lạng vẫn thường gọi xã Hữu Khánh, huyện Bình Lộc, tỉnh Lạng Sơn bằngnhững mỹ từ như vương quốc nhà trình tường, phố trình tường hay xứ sở của nhữngngôi nhà trình tường. Mục sở thị mới thấy thán phục sự công phu của những ngôi nhà trình tường đã đượcxây dựng lâu đời. Đem chuyện hỏi trưởng bản Hà Văn Bôn ở bản Kiểng, ông trả lờirất tự hào: “Chẳng biết nhà trình tường có từ khi nào nhưng khi người Tày đếnđây định cư thì đã có nhà trình tường rồi. Bây giờ thì chẳng còn ai xây dựng nhàtrình tường nữa nên bí quyết chỉ còn mỗi ông Hà Văn Dẩn còn biết.” Đến nhà ông Dẩn thì thấy ngôi nhà ông đang ở quả là vĩ đại. Ba ngôi nhà trìnhtường hai tầng kề liền nhau có chiều dài hơn 30m như nhà dài của người Êdê, đềucó cửa thông nhau. Ông Dẩn đã ngoài 80 tuổi nhưng khi hỏi đến câu chuyện nhà trình tường thì ôngtoát lên vẻ tinh anh bởi lâu lắm rồi không ai trong bản nhắc đến câu chuyện làmnhà trình tường nữa. Ông bảo: “Người Tày chúng tôi có hai kỹ thuật dựng nhà trình tường. Loại thứnhất là trình tường trực tiếp bằng đất. Loại nhà này sau khi chọn đất thì dùngkhung để nén đất sét trình tường. Loại thứ hai là dùng khuôn đúc gạnh đất sétrồi xây như kiểu nhà hiện đại nhưng chỉ khác là hồ và vữa để xây cũng chỉ bằngđất sét.” Ông còn cho biết, cái khó nhất khi làm nhà trình tường là chọn đất để cất nhà.Theo phong thủy của người Tày, cũng giống như cách dựng nhà của người Kinh lànhà ngoảnh về hướng nam và tựa lưng vào núi.
Ở Hữu Khánh địa hình chủ yếu là đồi núi dốc nên dựng nhà ở triền đồi là thíchhợp nhất. Nhưng điều quan trọng nhất, xung quanh mảnh đất ấy phải có nhiều cây,cây cổ thụ thi càng tốt bởi theo kinh nghiệm truyền đời của người Tày, nơi cónhiều cây thì mảnh đất đó không bao giờ bị sạt lở. Còn những ngôi nhà trình tường hai tầng thì kỹ thuật rất cao. Cái khó nhất đểdựng nhà hai tầng là gia cố móng và trình tường các trụ nhà. Móng nhà thì chỉgia cố duy nhất bằng kỹ thuật xếp đá, đá phải xếp khít để đủ chịu lực và chắcchắn. Bốn trụ nhà bốn góc tường chính là bốn cọc chịu lực cũng phải xếp đá rồimới trình tường. Ngày xưa công đoạn chọn đất, xếp đá móng và xếp đá trụ phảichính tay ông Dẩn trực tiếp làm. Bởi theo ông bảo, nếu những công đoạn đó làmkhông chính xác ngôi nhà trình tường có thể sụp đổ bất kỳ lúc nào. Theo quan niệm của người Tày, một ngôi nhà trình tường tốt thì tường ngôi nhà đómùa mưa không bị ngấm nước. Để tường đất không bị ngấm nước dù mưa dài ngày thìcông đoạn nện đất tường phải công phu và cẩn thận. Có nhiều ngôi nhà ngày xưa chính tay ông trực tiếp làm thì riêng công đoạn nệnđất trình tường phải mất hơn ba tháng mới xong. Nhà trình tường mùa Đông thì ấm,chống gió, còn mùa Hè thì mát, chống nóng. Có một nhược điểm duy nhất của nhàtrình tường là vào mùa mưa nhà hay bị ẩm mốc nhưng người Tày đã có sáng kiến làmngay bếp lửa giữa nhà để chống lạnh và xua ẩm mốc. Chính vì có bếp luôn đỏ lửatrong nhà bám khói nên những ngôi nhà trình tường ở Hữu Khánh càng thêm rêuphong, cổ kính.
Xã Hữu Khánh hiện có bảy bản vẫn còn giữ được hơn 1.000 ngôi nhà trình tườngnguyên vẹn cùng năm tháng. Huyện Bình Lộc đang làm đề án bảo tồn phố trình tườngở Hữu Khánh để phát triển du lịch văn hóa trong tương lai không xa./.
(Báo ảnh Việt Nam/Vietnam+)
