Gần 6 thập kỷ sau ngày Tiểu đội 11 cô gái sông Hương được thành lập (1967), ký ức về những nữ chiến sỹ trẻ tham gia Chiến dịch Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 vẫn vẹn nguyên trong lòng những người ở lại.
Sự hy sinh và những chiến công của các chị đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí bất khuất và tinh thần cống hiến của phụ nữ Việt Nam.
Những năm tháng không thể nào quên
Những ngày tháng Bảy, chúng tôi tìm đến căn nhà nhỏ của bà Hoàng Thị Nở (77 tuổi) và bà Chế Thị Mừng (76 tuổi), hai thành viên còn sống của Tiểu đội 11 cô gái sông Hương.
Dù tuổi đã cao, sức khỏe không còn như trước nhưng ký ức về những năm tháng chiến đấu vẫn vẹn nguyên qua từng câu chuyện và những tấm ảnh cũ.
Lật giở từng trang nhật ký, ngắm lại những tấm ảnh đã ngả màu thời gian, bà Hoàng Thị Nở chậm rãi kể về sự ra đời của tiểu đội.
Theo bà, các thành viên đều sinh ra và lớn lên ở xã Thủy Thanh, vùng ven đô Huế (nay là phường Thanh Thủy), địa bàn thường xuyên diễn ra các cuộc giằng co ác liệt giữa ta và địch.
Chứng kiến cảnh quân Mỹ-Ngụy tra tấn, đánh đập người dân vô tội, những cô gái trẻ sớm được giác ngộ cách mạng và nuôi khát vọng tham gia kháng chiến. Ban đầu, các chị được giao những nhiệm vụ như nắm tình hình địch, rải truyền đơn, nuôi giấu, đưa đón cán bộ hoạt động bí mật.
Bà Nở xúc động nhớ lại: "Được các anh, các chú đi trước động viên, hướng dẫn, chị em chúng tôi quên ăn, quên ngủ, sẵn sàng hy sinh để hoàn thành mọi nhiệm vụ cách mạng được giao."
Cuối năm 1967, cấp trên quyết định thành lập Đội nữ vũ trang bí mật gồm 11 người. Sau khi ra đời, tiểu đội được giao nhiệm vụ theo dõi hoạt động của địch tại các xã vùng ven như Thủy Thanh, Bích Thủy, An Thủy và Phú Xuân.
Nhớ về trận đánh mùa Xuân năm 1968, bà Chế Thị Mừng bồi hồi kể, để chuẩn bị cho Chiến dịch Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân, Tiểu đội 11 cô gái sông Hương được giao nhiệm vụ đưa bộ đội vào nội đô chiến đấu và chuyển thương binh ra ngoài.
Khi nhận tin quân Mỹ điều tiểu đoàn thủy quân lục chiến đến giải tỏa khu vực làng Phú Xuân, cấp trên yêu cầu chị em phối hợp lực lượng địa phương và đội nữ vũ trang cầm chân địch.
"Tiểu đội được chia thành ba tổ, phục kích ở các vị trí khác nhau để chờ địch tiến vào," bà Mừng nhớ lại.
Sáng 12/2/1968, địch bắn pháo dữ dội để mở đường cho bộ binh tấn công. Sau đó, khoảng 10 xe bọc thép M41 và M113 tiến vào làng Phú Xuân, bắn xối xả.
Đến khoảng 14 giờ cùng ngày, từ phía Phú Bài, địch tiếp tục pháo kích, kết hợp máy bay thả lựu đạn cay và lựu đạn hóa học khiến nhiều chị em cay mắt, ngạt thở. Sau đó, bộ binh địch mang mặt nạ phòng độc tiến vào bao vây tổ 2. Chớp thời cơ, chị em đồng loạt tung lựu đạn và nổ súng, khiến đội hình địch rối loạn, thiệt hại nặng và buộc phải rút lui.
Cùng lúc, tổ 3 gài mìn và nổ súng nghi binh để thu hút lực lượng địch, mở đường cho tổ 2 thoát khỏi vòng vây. Trong trận đánh, hai đồng chí Hoàng Thị Sau và Đỗ Thị Hoa hy sinh do trúng pháo.
Trên đường rút về hậu cứ, tiểu đội tiếp tục bị địch phản công, hai đồng chí Nguyễn Thị Diên và Hoàng Thị Hết cũng anh dũng hy sinh.
Nén đau thương, những người còn lại tiếp tục chiến đấu. Sau trận đánh sinh tử ấy, tiểu đội đã tiêu diệt khoảng 30 tên địch, góp phần giúp quân ta giữ vững thế trận, làm chủ thành phố Huế suốt 26 ngày đêm.
Bác Hồ gửi thư khen
Với tinh thần chiến đấu anh dũng, kiên cường, 11 cô gái sông Hương đã góp phần làm nên thắng lợi quan trọng trong Chiến dịch Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân tại Huế. Trước chiến công ấy, Bác Hồ đã gửi thư khen ngợi các cô.
Nhớ lại khoảnh khắc nhận thư của Bác, bà Hoàng Thị Nở xúc động kể: "Chúng tôi ai cũng xúc động. Không ngờ Bác bận trăm công nghìn việc mà vẫn dõi theo và dành thời gian viết thư khen. Mọi người chuyền tay nhau đọc đi đọc lại từng dòng. Đến giờ tôi vẫn nhớ lời Bác: 'Dõng dạc tay cầm khẩu súng trường/Khôn ngoan dàn trận khắp trong phường/Bác khen các cháu dân quân gái/ Đánh giặc Hoa Kỳ phải nát xương.' Những lời động viên ấy tiếp thêm sức mạnh để chúng tôi quyết tâm chiến đấu, xứng đáng với niềm tin yêu của Bác."
Sau trận Mậu Thân, các cô gái sông Hương được rút về chiến khu tiếp tục chiến đấu. Trong suốt cuộc kháng chiến, tiểu đội chỉ còn lại 5 người. Sáu cô đã hy sinh tại chiến trường, gồm: Phạm Thị Liên (Tiểu đội trưởng, hy sinh năm 1972), Đỗ Thị Cúc (Tiểu đội phó, hy sinh năm 1969), Hoàng Thị Sau, Đỗ Thị Hoa, Hoàng Thị Hết và Nguyễn Thị Diên (đều hy sinh năm 1968).
Sau ngày đất nước thống nhất, những người còn lại trở về quê hương, tiếp tục cống hiến trong công cuộc xây dựng quê hương. Bà Hoàng Thị Nở từng công tác tại Hội Nông dân thành phố Huế và sinh được hai người con gái. Còn bà Chế Thị Mừng làm việc tại Bệnh viện huyện Hương Thủy (thành phố Huế), sinh được một người con gái, sau đó nghỉ hưu sớm vì di chứng vết thương chiến tranh.
Bà Mừng chia sẻ mỗi khi trái gió trở trời, vết thương do mảnh bom lại khiến đầu bà đau nhức. Những lúc ấy, ký ức về tiểu đội sông Hương lại hiện về rõ ràng hơn. Đặc biệt, hình ảnh cô Đỗ Thị Hoa hy sinh ngay trước mắt, khiến bà không thể nào quên.
Bà Mừng rưng rưng kể: "Lúc bị bom đánh trúng, chị Hoa trăn trối dặn đừng báo tin chị hy sinh cho gia đình, chỉ nói với ba mẹ là chị đi học ở miền Bắc. Ba mẹ chị đã mất hai người con, nên chị không muốn ba mẹ phải nhận thêm tin đau lòng nữa."
Theo ông Lê Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh thành phố Huế, sau ngày đất nước thống nhất, những người còn sống của Tiểu đội 11 cô gái sông Hương trở về đời thường, lặng lẽ cống hiến và mang theo những di chứng chiến tranh mà ít khi nhắc về mình. Chính sự khiêm nhường ấy càng làm sáng đẹp hơn hình ảnh các chị trong lòng thế hệ trẻ.
Tiểu đội 11 cô gái sông Hương không chỉ là một đơn vị chiến đấu mà đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí bất khuất và sự hy sinh thầm lặng. Hình ảnh các chị nhắc nhở các thế hệ hôm nay về vai trò, sự cống hiến to lớn của phụ nữ Việt Nam trong những năm tháng kháng chiến gian khổ; đồng thời khơi dậy trách nhiệm gìn giữ, phát huy truyền thống yêu nước và cách mạng của dân tộc./.
Lời kể của đồng đội hé lộ về trận chiến đấu cuối cùng của nữ du kích Nguyễn Thị Út
Từ lời kể của thương binh Trần Văn Quận, sau ba ngày khảo sát, khai quật, lực lượng chức năng Cần Thơ đã tìm thấy hài cốt nữ du kích Nguyễn Thị Út hy sinh năm 1969, sau 56 năm nằm lại chiến trường.
