Chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp xanh, khu công nghiệp sinh thái đang trở thành yêu cầu tất yếu để Việt Nam nâng cao chất lượng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), tăng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo báo cáo của Bộ Tài chính, hiện Việt Nam có 478 khu công nghiệp đã được thành lập, gồm 421 khu công nghiệp nằm ngoài khu kinh tế, 49 khu công nghiệp trong các khu kinh tế ven biển và 8 khu công nghiệp trong các khu kinh tế cửa khẩu, với tổng diện tích đất tự nhiên khoảng 145.970 ha; trong đó, 324 khu công nghiệp đã đi vào hoạt động với tổng diện tích khoảng 95.700 ha; 153 khu công nghiệp đang xây dựng, dự kiến tạo thêm khoảng 32.600 ha đất công nghiệp trong thời gian tới.
Theo ông Đỗ Văn Sử, Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), Việt Nam hiện thu hút khoảng trên 45.000 dự án FDI với tổng vốn đăng ký trên 530 tỷ USD. Những năm qua, dòng vốn FDI vào các khu công nghiệp, khu chế xuất tiếp tục duy trì xu hướng tích cực, đóng góp quan trọng cho tăng trưởng công nghiệp, xuất khẩu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Đáng chú ý, xu hướng thu hút FDI đang chuyển mạnh sang chất lượng thay vì chỉ chú trọng quy mô. Dòng vốn điều chỉnh tăng ở các dự án hiện hữu diễn ra mạnh mẽ, phản ánh niềm tin dài hạn của nhà đầu tư. Cơ cấu ngành nghề cũng chuyển biến theo hướng tập trung hơn vào công nghệ cao, chế biến chế tạo và sản xuất thông minh.
Theo ông Đỗ Văn Sử, chất lượng dự án FDI vẫn chưa đồng đều; giá trị gia tăng và hiệu ứng lan tỏa còn hạn chế; liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước chưa sâu; phân bổ không gian khu công nghiệp chưa cân đối; hạ tầng và nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là điểm nghẽn.
“Có thể khái quát rằng, thu hút FDI vào khu công nghiệp thời gian qua đã đạt kết quả tích cực về quy mô, nhưng nâng cao chất lượng, hiệu quả lan tỏa và tính bền vững mới là yêu cầu mang tính quyết định trong giai đoạn tới," ông Đỗ Văn Sử nhấn mạnh.
Theo ông Đỗ Văn Sử, quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra cả cơ hội và áp lực mới đối với thu hút FDI. Trước hết, dòng vốn đầu tư đang dịch chuyển theo hướng chất lượng cao hơn, với yêu cầu ngày càng lớn về công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực và môi trường đầu tư.
Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn đầu tư cũng thay đổi rõ rệt khi các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị (ESG), sử dụng năng lượng hiệu quả, chuyển đổi xanh và số hóa đang trở thành tiêu chí quan trọng trong quyết định đầu tư, thay thế dần lợi thế chi phí thấp truyền thống. Đồng thời, cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt, không chỉ giữa các quốc gia mà còn giữa các địa phương trong cùng một quốc gia, xoay quanh chất lượng hạ tầng, thể chế, khả năng kết nối và tính ổn định, minh bạch của chính sách.
Trong bối cảnh đó, ông Đỗ Văn Sử cho rằng các khu công nghiệp cần được tái định vị không chỉ là không gian sản xuất mà phải trở thành nền tảng tích hợp tạo giá trị gia tăng và liên kết chuỗi. Muốn vậy, Việt Nam cần thúc đẩy phát triển khu công nghiệp theo hướng xanh, sinh thái và thông minh. Đây không chỉ là yêu cầu về môi trường mà đã trở thành điều kiện để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu thế hệ mới.
Tuy nhiên, nhận thức về khu công nghiệp sinh thái hiện vẫn còn hạn chế. Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tại 118 khu công nghiệp cho thấy có tới 50% doanh nghiệp chưa từng nghe hoặc chưa biết đến khái niệm khu công nghiệp phát triển bền vững. Chỉ khoảng 30% doanh nghiệp hiểu về khu công nghiệp sinh thái và chỉ 20% hiểu rõ yêu cầu phát triển bền vững phải bảo đảm cân đối giữa kinh tế, môi trường, xã hội và quản trị.
Để thúc đẩy mô hình này, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP ngày 28/5/2022 về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế đã giới thiệu khung pháp lý cho khu công nghiệp sinh thái. Tiếp đó, Thông tư số 05/2025/TT-BKHĐT của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính) ban hành tháng 1/2025 tiếp tục hướng dẫn xây dựng khu công nghiệp sinh thái, khẳng định vai trò của mô hình này trong phát triển sản xuất và thu hút đầu tư.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang hướng tới giảm phát thải carbon và siết chặt tiêu chuẩn môi trường đối với hàng hóa nhập khẩu, việc chuyển đổi từ khu công nghiệp truyền thống sang khu công nghiệp sinh thái càng trở nên cấp thiết.
Tại Hà Nội, theo Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội, hiện toàn thành phố có 9 khu công nghiệp đang hoạt động với tổng diện tích khoảng 1.348 ha. Đáng chú ý, các khu công nghiệp này đều được hình thành từ khoảng 20 năm trước; trong đó, có 3 khu công nghiệp được nâng cấp từ cụm công nghiệp.
Thực tế này khiến nhiều khu công nghiệp bộc lộ hạn chế về hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ, nhà xưởng xuống cấp, chưa đáp ứng các tiêu chuẩn mới về phòng cháy chữa cháy và bảo vệ môi trường, đặt ra yêu cầu phải chuyển đổi sang mô hình khu công nghiệp sinh thái.
Theo ông Lê Thanh Sơn, Phó Trưởng Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội: “Nếu không kịp thời chuyển đổi, nguy cơ ‘khóa chặt’ quỹ đất công nghiệp vào mô hình tăng trưởng cũ, thậm chí trở thành nơi tiếp nhận công nghệ lạc hậu là hoàn toàn hiện hữu, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư của Thủ đô trong giai đoạn tới."
Trên cơ sở đó, Ban Quản lý các khu công nghệ cao và khu công nghiệp thành phố Hà Nội đang xây dựng kế hoạch hành động cụ thể nhằm chuyển đổi các khu công nghiệp hiện hữu theo mô hình xanh-thông minh-sinh thái.
Theo ông Lê Thanh Sơn, đơn vị này đang xây dựng bộ tiêu chí chuyển đổi khu công nghiệp với các nhóm tiêu chí toàn diện từ quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật-số, môi trường, năng lượng, cơ cấu ngành nghề, kinh tế tuần hoàn đến hạ tầng xã hội và quản trị.
“Bộ tiêu chí không chỉ là công cụ đánh giá, mà còn là 'bộ lọc' để sàng lọc dự án đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích và thúc đẩy phát triển bền vững," ông Lê Thanh Sơn cho biết thêm.
Các chuyên gia kinh tế cho rằng chuyển đổi sang khu công nghiệp sinh thái không chỉ là yêu cầu đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế mà còn mở ra cơ hội nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Thực tế cho thấy nhiều tập đoàn đa quốc gia hiện nay đã đưa các tiêu chí xanh, giảm phát thải và sử dụng năng lượng hiệu quả trở thành điều kiện tiên quyết khi lựa chọn địa điểm đầu tư.
Đối với Việt Nam, việc phát triển khu công nghiệp sinh thái còn góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chi phí sản xuất thông qua mô hình kinh tế tuần hoàn, đồng thời tạo ra môi trường làm việc tốt hơn cho người lao động. Đây cũng là hướng đi phù hợp với cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 mà Việt Nam đã đưa ra tại COP26.
Bên cạnh hoàn thiện chính sách, nhiều ý kiến cho rằng cần đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp trong khu công nghiệp tiếp cận công nghệ xanh, chuyển đổi số và các nguồn tài chính xanh; đồng thời, cần tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước nhằm hình thành hệ sinh thái sản xuất bền vững, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu./.