Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh ở xã Tây Hồ, thành phố Đà Nẵng là Di tích Lịch sử Quốc gia, được phục dựng cách đây hơn 20 năm, hiện đang xuống cấp nghiêm trọng.
Mới đây nhất, mái ngói âm dương phía trước hiên và hai bên hông bị sạt rơi xuống từng mảng lớn, khiến toàn bộ hệ mái ngói bị xô lệch và có nguy cơ cao tiếp tục rơi vỡ trong thời gian tới.
Di tích này cần được đẩy nhanh triển khai tu bổ, nâng cấp sau nhiều năm dự án bế tắc phải “nằm trên giấy” do vướng mắc liên quan đến thủ tục giải phóng mặt bằng, phương thức đầu tư.
Sạt mái di tích, nứt tường nhà dân
Nằm sâu giữa miền quê bán sơn địa xứ Quảng, nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh ở xã Tây Hồ thời gian qua ít được du khách gần xa biết đến. Bước qua cánh cổng gỗ nhỏ, dưới bóng cây thị cổ thụ đang cho những trái vàng mọng, tỏa hương thơm ngát là ngôi nhà của cụ Phan được phục dựng từ năm 2002, trên diện tích đất khoảng hơn 2.000m2.
Ông Phan Ngẫu, nhà ở sát bên, người trông coi nhà lưu niệm, vui mừng khi có phóng viên ghé thăm nhưng cũng không quên nhắc nhở phải cẩn thận khi bước vào bên trong, tránh xa khu vực mái ngói vừa mới bị sạt cách đây vài hôm.
Trải qua năm tháng, ngôi nhà cũ với kết cấu khung gỗ lợp mái ngói âm dương đang xuống cấp từng ngày. Theo ông Ngẫu, đầu năm 2026, phía hông mái bên trái ngôi nhà bị sạt và đã được tu sửa nhỏ, lợp lại ngói để phục vụ Lễ kỷ niệm 100 năm ngày mất của cụ Phan Châu Trinh vào tháng 3/2026.
Tuy nhiên, cách đây khoảng một tháng, sau cơn mưa đầu mùa, một mảng ngói lớn phía hiên trước tiếp tục bị sụt xuống; gần đây nhất, khoảng 10 ngày trước, phía mái bên phải cũng bị sụt, ngói vỡ vẫn đang nằm ngổn ngang trên bậc thềm.
Chỉ tay lên phía trần nhà, ông Ngẫu cho hay hiện kết cấu của mái ngói đã bị xô lệch, trở nên rời rạc, nhiều vị trí xuất hiện khoảng trống, khiến ánh sáng ngoài trời lọt qua và có thể tiếp tục sạt xuống bất cứ lúc nào. Nước mưa dột vào trong nhà cũng làm nhiều bức ảnh tư liệu lịch sử về thân thế, sự nghiệp của cụ Phan treo trên tường bị thấm nước, nhòe màu được ông gom lại vào góc nhà, phủ che bằng tấm bạt nylon.
Khu vực bàn thờ cũng bị mối mọt gặm nhấm, mục ruỗng, phải đỡ tạm bằng khung sắt. Chương trình lễ trao giải thưởng Phan Châu Trinh thường niên năm nay cho các em học sinh dự kiến vào đầu tháng 9 chắc phải dời địa điểm tổ chức sang bên trường học, bởi ở đây không đảm bảo an toàn.
Trước sự xuống cấp nghiêm trọng của công trình, xã đang tìm phương án gia cố tạm thời, trong thời gian chờ đợi triển khai dự án tu bổ, nâng cấp, mở rộng nhà lưu niệm.
Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tây Hồ Trần Quốc Danh cho biết địa phương đã nắm bắt sự việc và đang triển khai dựng hệ khung sắt lợp mái tôn để che chắn, bảo vệ toàn bộ công trình nhà lưu niệm. Đây là phương án xử lý tạm thời trong khi chờ đợi Dự án tu bổ, nâng cấp, mở rộng Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng làm chủ đầu tư đang hoàn thiện thủ tục liên quan.
Theo tìm hiểu của phóng viên, năm 2022, Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Nam (cũ) có quyết định phê duyệt đầu tư 30 tỷ đồng để tu bổ, mở rộng Di tích lịch sử cấp quốc gia Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh, giao cho huyện Phú Ninh (cũ) làm chủ đầu tư.
Dự án gồm các hạng mục như bồi thường, giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư cho 5 hộ dân để mở rộng khuôn viên nhà lưu niệm thêm 8.440m2; tu bổ, tôn tạo khu di tích gốc và chỉnh trang khuôn viên...
Tuy nhiên, dự án sau đó không thể triển khai do vướng những thay đổi quy định giải phóng mặt bằng, bố trí tái định cư dẫn đến phải điều chỉnh chủ trương đầu tư nhiều lần.
Hiện nay, nhà của 5 hộ dân ở thôn Tây Lộc thuộc diện giải tỏa trong vùng triển khai mở rộng nhà lưu niệm đang bị xuống cấp nghiêm trọng. Những mảng tường nứt toác, mái hiên lộ sắt đan hoen gỉ, những cây cột xà bị mối mọt gặm nhấm gần hết, ảnh hưởng đến an toàn của người dân.
Bà Nguyễn Thị Sáu, có nhà trong diện giải tỏa cho biết, bà con địa phương đồng tình với chủ trương di dời tái định cư, mở rộng không gian Nhà lưu niệm cụ Phan để khu di tích có không gian đủ lớn đón du khách gần xa đến tìm hiểu về quê hương, cuộc đời, sự nghiệp cũng như tri ân công lao của cụ đối với đất nước. Tuy nhiên, người dân chờ đợi dự án triển khai quá lâu, trong khi nhà cửa đều xiêu vẹo nhưng không thể sửa chữa.
Cách đây 3 năm, cán bộ địa phương đã xuống đo đạc, kiểm kê tài sản, vật kiến trúc, cây cối trong vườn những tưởng sắp được di dời sớm để ổn định cuộc sống nhưng đợi suốt đến nay. Nhà cửa của bà con hiện trong cảnh nhà dột, cột xiêu.
Đề xuất phương án khả thi
Di tích Lịch sử Quốc gia Nhà lưu niệm cụ Phan Châu Trinh tại xã Tây Hồ là nơi gắn liền với năm tháng thời niên thiếu và quá trình hình thành tư tưởng của chí sỹ yêu nước Phan Châu Trinh, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống yêu nước.
Mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng đã có Tờ trình số 943/ TTr-SVHTTDL ngày 14/7/2026 gửi Ủy ban Nhân dân thành phố Đà Nẵng về việc thẩm định đề xuất điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án, thẩm định nguồn vốn và khả năng cân đối vốn Dự án “Tu bổ, nâng cấp, mở rộng di tích Địa điểm Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh.”
Dự án có tổng mức đầu tư dự kiến hơn 66,5 tỷ đồng, trong đó hợp phần bồi thường giải phóng mặt bằng, tái định cư trên 24,6 tỷ đồng.Dự án được đề xuất chia thành hai dự án thành phần.
Chủ đầu tư dự án thành phần 1, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng là Trung tâm Phát triển quỹ đất thành phố Đà Nẵng. Chủ đầu tư dự án thành phần 2, tu bổ, nâng cấp, mở rộng di tích Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng.
Dự án thành phần 1 sẽ triển khai xây dựng khu tái định cư rộng 4.864m2 để bố trí 17 lô đất cho các hộ dân thuộc diện giải tỏa. Dự án thành phần 2 thực hiện trên tổng diện tích 10.500m2, gồm 2.060m2 khu di tích gốc hiện hữu và 8.440m2 khuôn viên mở rộng.
Dự án thành phần 2 sẽ hạ giải, phục hồi phần mái bị hư hỏng nhà lưu niệm; gia cố hệ kết cấu gỗ; phục hồi hệ cửa, vách ngăn và các cấu kiện kiến trúc truyền thống; xử lý chống mối mọt, bảo đảm giữ gìn tối đa yếu tố gốc của di tích; tu bổ nhà ngang; cải tạo hệ thống sân vườn; xây dựng hồ sen cảnh quan; xây dựng mới nhà trưng bày; xây dựng Bia vinh danh chí sỹ Phan Châu Trinh; xây dựng cổng chính, nghi môn, các lầu nghỉ chân, ngắm cảnh phục vụ khách tham quan…
Trước sự xuống cấp của di tích lịch sử quốc gia này cũng như nhà ở của các hộ dân nằm trong vùng giải tỏa, người dân mong muốn thành phố Đà Nẵng sớm hoàn thiện nhanh các thủ tục, để dự án "nằm trên giấy" nhiều năm qua sớm được hiện thực hóa, đáp ứng yêu cầu mong mỏi của chính quyền và người dân địa phương.
Nhà yêu nước Phan Châu Trinh (hiệu Tây Hồ) sinh ngày 9/9/1872 tại thành phố Đà Nẵng, trong một gia đình võ quan triều Nguyễn. Ông là một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20.
Ông từng sang Nhật Bản, Pháp để học hỏi, tìm đường cứu nước; đồng thời nhiều lần diễn thuyết, yêu cầu chính quyền Pháp thay đổi chính sách cai trị tại Việt Nam.Chí sĩ Phan Châu Trinh còn là một trong những nhà văn hóa, giáo dục với tư tưởng cải cách tiêu biểu.
Ông khởi xướng phong trào Duy Tân (1906-1908) với tư tưởng tiến bộ nhằm chấn hưng dân tộc, xây dựng nền giáo dục và văn hóa mới, hướng tới mục tiêu “Khai dân trí-Chấn dân khí-Hậu dân sinh."
Ông đặt khai dân trí làm nền tảng, kiên trì cải hóa xã hội thông qua giáo dục, văn hóa và nâng cao nhận thức với niềm tin rằng chỉ khi dân trí được mở mang thì quốc gia mới có thể chuyển mình thực sự. Đồng thời, ông sớm đặt vấn đề dân quyền trong tư duy chính trị hiện đại, hướng đến một xã hội nơi quyền của người dân được xác lập và bảo đảm.
Tư tưởng của Phan Châu Trinh tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống xã hội và mang giá trị tới tận ngày nay./.