Gần như toàn bộ quy trình thủ tục hải quan cơ bản đã được tự động hóa, thời gian thông quan luồng xanh chỉ còn tính bằng giây, trong khi tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm xuống khoảng 2,65%.
Trên nền tảng đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan được Quốc hội thông qua ngày 23/8, có hiệu lực từ 1/3/2027, tiếp tục chuyển trọng tâm từ hồ sơ giấy sang dữ liệu điện tử, tăng kết nối, chia sẻ dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong quản lý hải quan.
Luật Hải quan sửa đổi tập trung vào các nhóm nội dung gồm cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, hồ sơ hải quan, Cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong hoạt động nghiệp vụ.
Một thay đổi quan trọng là định hình rõ hơn phương thức xử lý thủ tục trên môi trường dữ liệu. Quy định về Cơ chế một cửa quốc gia được sửa theo hướng người khai hải quan gửi thông tin, chứng từ dưới dạng thông điệp dữ liệu thông qua hệ thống thông tin một cửa; cơ quan Hải quan quyết định thông quan, giải phóng hàng hóa trên hệ thống. Luật cũng bổ sung nguyên tắc không yêu cầu người dân, doanh nghiệp nộp lại bản giấy đối với dữ liệu đã được chia sẻ qua Cơ chế một cửa quốc gia.
Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng, cải cách cốt lõi của Luật Hải quan là đơn giản hóa hồ sơ, thủ tục thông qua chuyển đổi toàn bộ chứng từ giấy sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử. Ông Nguyễn Thành Hưng cho biết, quy trình tự động sẽ đẩy nhanh tốc độ xử lý hồ sơ của 192 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan, đồng thời loại bỏ việc nộp chứng từ giấy đối với các thủ tục thông thường.
Cách tiếp cận này phù hợp với lộ trình xây dựng hệ thống Hải quan số của ngành. Theo Cục Hải quan, hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số được đặt mục tiêu cơ bản hoàn thành trong năm 2026 và đưa vào vận hành chính thức từ năm 2027.
Hệ thống được thiết kế theo hướng xử lý thủ tục phi giấy tờ, quản lý xuyên suốt hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh và kết nối, chia sẻ thông tin với các cơ quan quản lý nhà nước thông qua Cơ chế một cửa quốc gia.
Theo các chuyên gia, yêu cầu đặt ra không chỉ là đưa thêm thủ tục lên môi trường trực tuyến mà phải đồng bộ giữa quy định pháp luật, quy trình nghiệp vụ và hệ thống công nghệ. Khi dữ liệu trở thành đầu vào chính của quy trình thông quan, quy định về dữ liệu, chia sẻ dữ liệu, giá trị pháp lý của chứng từ điện tử và trách nhiệm của các bên tham gia phải được thiết kế thống nhất.
Bộ Tài chính rằng, Luật sửa đổi nhằm tạo cơ sở pháp lý cho hiện đại hóa và chuyển đổi số toàn diện, đồng thời tái thiết kế quy trình quản lý và tái cấu trúc hệ thống công nghệ thông tin theo hướng tích hợp, xử lý dữ liệu tự động và ra quyết định tự động.
Từ góc độ doanh nghiệp, kết quả cải cách của ngành Hải quan trong hơn một thập kỷ qua đã tạo nền tảng quan trọng cho bước chuyển tiếp theo. Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI, từ mô hình kê khai giấy, chờ đợi trực tiếp, đến nay gần như toàn bộ quy trình thủ tục cơ bản đã được tự động hóa; thời gian thông quan luồng xanh chỉ còn tính bằng giây và tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm từ gần 10% xuống khoảng 2,65%, trong khi số lượng tờ khai tăng mạnh, những kết quả này tạo nền tảng cho việc chuyển sang hải quan số.
Đây là vấn đề có ý nghĩa khi hệ thống Hải quan số sẽ dựa nhiều hơn vào dữ liệu và quản lý rủi ro. Luật sửa đổi tiếp tục hoàn thiện quy định về quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và cơ chế một cửa quốc gia, đồng thời luật hóa nguyên tắc kiểm tra, giám sát đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.
Thương mại điện tử xuyên biên giới cũng đặt ra yêu cầu phải có phương thức quản lý phù hợp với lượng giao dịch lớn, tốc độ xử lý nhanh và dữ liệu được hình thành từ nhiều nền tảng khác nhau. Việc đưa các nguyên tắc quản lý hàng hóa qua thương mại điện tử vào Luật tạo cơ sở để cơ quan Hải quan xây dựng quy trình và hệ thống công nghệ tương ứng.
Cùng với sửa Luật, ngành Hải quan đang triển khai mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN; triển khai đề án thông quan tập trung; số hóa hồ sơ; ứng dụng AI và các công cụ phân tích dữ liệu trong nghiệp vụ. Năm 2026, Cục Hải quan đặt mục tiêu triển khai ít nhất hai giải pháp AI trong quản lý nhà nước về hải quan và tiếp tục phát triển các phần mềm phục vụ giám sát, quản lý.
Đến tháng 7/2026, Cục Hải quan cho biết có 111 thủ tục hành chính được cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình trong tổng số 186 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan.
Theo ông Kim Long Biên, Trưởng Ban Pháp chế Cục Hải quan, cơ quan Hải quan đã chủ động chuẩn bị để các văn bản dưới Luật có tính khả thi, sát thực tiễn và sẵn sàng cùng thời điểm Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Từ nay đến thời điểm Luật có hiệu lực, việc hoàn thiện văn bản hướng dẫn, chuẩn hóa dữ liệu, kết nối hệ thống và tái cấu trúc quy trình nghiệp vụ là những nhiệm vụ trực tiếp quyết định khả năng vận hành hệ thống mới.
Cùng với đó, cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Hải quan và các bộ, ngành cần được thực hiện thống nhất để tránh tình trạng doanh nghiệp đã cung cấp thông tin trên hệ thống nhưng vẫn phải bổ sung chứng từ ở một khâu khác./.
Tạo hành lang phát triển giao thông đường thủy hiện đại, an toàn
Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) hướng tới phát triển hệ thống giao thông đường thủy xanh, thông minh, an toàn và hội nhập quốc tế, giảm thủ tục hành chính.
