Ngày 28/5, Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (IAV) chính thức công bố Báo cáo Nghiên cứu dư luận xã hội và Chính sách tiếp cận cộng đồng trong bảo hiểm nhân thọ. Đây là báo cáo đầu tiên sau ba thập kỷ thị trường này hiện diện tại Việt Nam, các doanh nghiệp và tổ chức chuyên môn cùng ngồi lại để phác họa một bức tranh thực tế, khách quan về thái độ của công chúng đối với các giải pháp bảo vệ tài chính dài hạn. Nghiên cứu do Công ty Nghiên cứu thị trường IFM Research thực hiện trên quy mô toàn quốc, tập trung vào những thay đổi trong tư duy quản trị rủi ro của người dân Việt Nam giữa bối cảnh kinh tế xã hội có nhiều biến động.
Ông Nguyễn Phong Cầm, Phó Tổng thư ký IAV, nhấn mạnh rằng việc thực hiện nghiên cứu này là một bước đi cần thiết để ngành bảo hiểm nhìn lại chính mình và hiểu rõ hơn kỳ vọng của khách hàng. Theo ông Cầm, đây không chỉ là tài liệu cung cấp số liệu thuần túy mà còn là cơ sở quan trọng để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp xây dựng các giải pháp phù hợp để phục vụ người dân tốt hơn. Việc thấu hiểu sự chuyển dịch từ nhận thức đến hành vi của 1.265 người tham gia khảo sát tại các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ và cả khu vực nông thôn đã mở ra nhiều góc nhìn chuyên sâu về thị trường.
89% đánh giá bảo hiểm là thiết yếu
Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất từ báo cáo là mức độ nhận diện vai trò của bảo hiểm nhân thọ trong đời sống xã hội đang ở mức rất cao.
Kết quả khảo sát cho thấy có đến 89% người dân đánh giá bảo hiểm nhân thọ là thiết yếu trong cuộc sống. Niềm tin này không chỉ gói gọn trong nhóm đang sở hữu hợp đồng (91%) mà còn lan tỏa mạnh mẽ sang nhóm chưa từng tham gia (86%) và nhóm từng sở hữu sản phẩm (91%). Con số này khẳng định bảo hiểm nhân thọ đã vượt qua giai đoạn bị nghi ngại để trở thành một giải pháp tài chính được công nhận rộng rãi. Những lý do chính khiến người dân coi trọng bảo hiểm thường gắn liền với nhu cầu căn bản nhất của con người, khi 57% coi đây là lá chắn trước rủi ro bệnh tật, tai nạn, tử vong và 45% xem đó là công cụ để ổn định tài chính gia đình.
Tuy nhiên, dù nhận thức về tính thiết yếu rất tích cực, nghiên cứu của IFM Research lại chỉ ra một nghịch lý trong hành vi tài chính thực tế. Đa số người dân Việt Nam vẫn duy trì theo lối ứng phó mang tính “phòng vệ” bị động thay vì chủ động quản trị rủi ro qua các công cụ chuyên nghiệp. Khi đối mặt với biến cố, giải pháp đầu tiên được nghĩ tới là sử dụng tiền tiết kiệm (67%), sau đó là cắt giảm chi tiêu (53%) hoặc tìm thêm nguồn thu nhập (39%). Điều này phản ánh rằng bảo hiểm nhân thọ hiện nay vẫn đang được nhìn nhận như một lớp bảo vệ bổ sung, một “phương án B” thay vì là một giải pháp cốt lõi trong chiến lược tài chính cá nhân.
Nhận định về vấn đề này, ông Ralf Matthaes, Giám đốc Điều hành IFM Research, cho rằng hành vi tài chính phòng vệ là thách thức nhưng cũng chính là cơ hội lớn để các doanh nghiệp định hình lại thị trường.
Ông phân tích: “Bảo hiểm nhân thọ hiện chủ yếu được nhìn nhận như một lớp bảo vệ tài chính bổ sung, chưa trở thành công cụ quản lý rủi ro cốt lõi hay giải pháp đầu tư dài hạn. Điều này đặt ra yêu cầu cho các thương hiệu phải đơn giản hóa điều khoản hợp đồng, minh bạch thông tin và nâng cao chất lượng tư vấn để người dân thực sự thấu hiểu và tin dùng."
Những rào cản khiến người dân trì hoãn quyết định mua bảo hiểm thường là do thời gian đóng phí dài, sự ưu tiên cho các kênh đầu tư ngắn hạn khác. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra áp lực tài chính là nguyên nhân chính dẫn đến việc khó duy trì hợp đồng dài hạn. Mức phí đóng trung bình hiện nay đạt khoảng 1,8 triệu đồng/tháng (22 triệu đồng/năm), được xem là rào cản đáng kể khi thu nhập biến động hoặc khi người dân chưa thấu hiểu rõ giá trị thực nhận so với kỳ vọng.
Bồi đắp năng lực hoạch định dài hạn
Báo cáo của IAV cũng phác họa rõ nét sự khác biệt trong hành vi tài chính theo vòng đời và đặc thù địa lý, cho thấy một thị trường đang chuyển mình sang giai đoạn trưởng thành hơn.
Theo đó, tư duy tài chính của người dân có sự phân hóa rõ rệt: Nhóm dưới 30 tuổi ưu tiên mua tài sản lớn và hỗ trợ cha mẹ; Nhóm 30-40 tuổi tập trung tích lũy cho con cái, trong khi nhóm trên 41 tuổi lại chú trọng đến tiết kiệm hưu trí.
Mặc dù 83% người tham gia khảo sát khẳng định có kế hoạch tài chính, nhưng phần lớn chỉ mới bắt đầu quan tâm nghiêm túc sau đại dịch COVID-19 và thiếu sự rà soát định kỳ. Điều này cho thấy thói quen lập kế hoạch đã hình thành nhưng năng lực hoạch định dài hạn và tính kỷ luật tài chính vẫn cần được bồi đắp thêm thông qua giáo dục tài chính bài bản.
Sự khác biệt trong hành vi tài chính của người dân ở các khu vực địa lý là khác nhau. Cụ thể, người dân tại các thành phố miền Nam thường có tầm nhìn dài hạn hơn và bắt đầu lập kế hoạch tài chính sớm hơn. Tại miền Bắc, người dân lại ưu tiên các kế hoạch ngắn hạn, thể hiện cách tiếp cận thực dụng và chú trọng kiểm soát dòng tiền hằng ngày. Bên cạnh đó, khu vực nông thôn miền Trung ghi nhận tỷ lệ chưa xây dựng kế hoạch tài chính cao nhất, phản ánh thực tế về thói quen hoạch định còn hạn chế tại đây.
Tuy nhiên, một tín hiệu lạc quan là có đến 80% những người chưa sở hữu bảo hiểm cho biết họ dự định sẽ mua trong 12 tháng tới. Đây là minh chứng cho thấy thị trường đang dịch chuyển từ cách tiếp cận cảm tính sang lựa chọn dựa trên nhu cầu thực tế và sự cân nhắc kỹ lưỡng.
Ông Nguyễn Phong Cầm đánh giá sự thay đổi này là dấu hiệu của một thị trường đang lớn mạnh. Khi khách hàng đặt ra những câu hỏi sâu hơn về uy tín doanh nghiệp, năng lực tài chính và sự minh bạch của quyền lợi, đó chính là cơ hội để các doanh nghiệp bảo hiểm nâng tầm dịch vụ.
“Khi khách hàng đặt câu hỏi rõ hơn, doanh nghiệp bảo hiểm cũng có thêm cơ hội để tư vấn sát hơn, thiết kế giải pháp phù hợp hơn và đồng hành dài hạn hơn," ông Cầm chia sẻ.
Đặc biệt, báo cáo chỉ ra nhóm khách hàng trẻ tuổi (22-29 tuổi) và nhóm có con nhỏ đang trở thành những phân khúc tiềm năng nhưng cũng đòi hỏi khắt khe nhất về sự chuyên nghiệp và tính minh bạch của tư vấn viên.
Theo IFM Research, kết quả nghiên cứu cho thấy bảo hiểm nhân thọ cần được tiếp tục nhấn mạnh như một công cụ bảo vệ tài chính chủ động với quyền lợi minh bạch và hỗ trợ sau bán để tạo sự yên tâm khi quay lại sản phẩm.
Số liệu từ Bộ Y tế cho thấy trung bình mỗi năm Việt Nam có khoảng 1,1 triệu trường hợp mắc tai nạn thương tích và hơn 30.000 người tử vong, việc thúc đẩy bảo hiểm nhân thọ trở thành công cụ bảo vệ chủ động là vô cùng cấp thiết.
Do đó, ông Ralf Matthaes nhấn mạnh cần chuyển hóa nỗi lo lắng thành hành động thiết thực để đảm bảo thu nhập gia đình trước những biến cố bất ngờ.
Ở ý nghĩa rộng hơn, bảo hiểm nhân thọ có thể góp phần lan tỏa một văn hóa tài chính mới: “Văn hóa chuẩn bị trước.”
Ông Nguyễn Phong Cầm khẳng định: “Khi được hiểu đúng, lựa chọn đúng và duy trì phù hợp, bảo hiểm nhân thọ không chỉ là một hợp đồng tài chính. Đó là một cách mỗi người thể hiện trách nhiệm với bản thân, với gia đình và với tương lai. Đây cũng là giá trị bền vững mà ngành bảo hiểm nhân thọ có thể đóng góp cho xã hội đồng thời giúp nhiều gia đình Việt Nam sống chủ động hơn, an tâm hơn và vững vàng hơn trước những biến động của cuộc sống”./.