Tết Nguyên đán không chỉ là dịp sum vầy, nghỉ ngơi, mà còn dịp để mỗi người thể hiện lòng tri ân, biết ơn với đấng sinh thành, bậc bề trên và gia tiên tiền tổ, gìn giữ những giá trị tinh thần đã được tiếp nối qua bao thế hệ qua những lễ cúng truyền thống trong ngày Tết cổ truyền.
Những nghi thức từ cúng ông Công ông Táo đến lễ hóa vàng hết Tết đều được thực hiện trang trọng, thành kính, mang ước vọng về một Năm mới bình an, đủ đầy. Hiểu và thực hiện đúng những nghi lễ cúng quan trọng này không chỉ là gìn giữ phong tục, mà còn là cách người Việt nuôi dưỡng nếp nhà, nếp sống và sự gắn kết gia đình.
Dưới đây là 6 lễ cúng quan trọng trong dịp Tết Nguyên đán cổ truyền của người Việt:
Lễ cúng ông Công ông Táo (23 tháng Chạp)
Lễ cúng ông Công ông Táo là lễ cúng quan trọng, mở đầu cho Tết Cả - Tết Nguyên đán lớn nhất trong năm của người Việt, mang ý nghĩa tiễn các vị thần bếp về trời báo cáo với Ngọc Hoàng về những việc lớn nhỏ xảy ra trong gia đình suốt năm qua.
Tùy vào điều kiện và thời gian của mỗi gia đình, có thể cúng ông Công ông Táo từ trước 1 ngày đến 1 tuần. Tuy nhiên, thời điểm tốt nhất để cúng tiễn ông Công ông Táo về trời nên thực hiện từ ngày 21 đến 23 tháng Chạp. (Lưu ý nên cúng Táo quân trước 12h ngày 23 tháng Chạp, vì theo dân gian thì sau khoảng thời gian này thiên đình đã đóng cửa).
Mâm cúng ông Công ông Táo thường được chuẩn bị trang nghiêm nhưng không cầu kỳ phô trương. Nhiều gia đình sắm lễ mặn, có nơi cúng chay, có nơi chỉ dâng hoa tươi, quả ngọt, nén hương thành kính. Điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm và lòng biết ơn đối với vị thần giữ bếp, giữ nếp ấm cho mỗi mái nhà.
Sau lễ cúng là thả phóng sinh cá chép với ý nghĩa làm phương tiện đưa ông Công, ông Táo về chầu trời, gửi gắm mong ước hanh thông, thuận lợi cho Năm mới.
Lễ cúng tất niên - khép lại năm cũ
Lễ cúng tất niên thường được thực hiện vào chiều hoặc tối ngày 30 Tết (hoặc 29 Tết với năm thiếu). Đây là nghi lễ đánh dấu thời khắc khép lại một năm cũ, nhìn lại những gì đã qua để chuẩn bị bước sang Năm mới.
Mâm cúng tất niên thường là mâm cơm sum họp, có đầy đủ món ăn truyền thống tùy theo vùng miền. Không khí của lễ tất niên không nặng về nghi thức mà mang nhiều ý nghĩa đoàn viên, gắn kết. Gia đình quây quần bên mâm cơm, thắp nén hương dâng lên tổ tiên, tỏ lòng biết ơn gia tiên đã sự che chở suốt một năm qua.
Trong đời sống hiện đại, nhiều gia đình tổ chức tất niên giản dị hơn, nhưng tinh thần sum vầy và tri ân vẫn luôn được gìn giữ. Đó là khoảnh khắc ai cũng mong được trở về nhà, cùng nhau khép lại năm cũ trong sự ấm áp của tình thân.
Lễ cúng Giao thừa - phút chuyển giao thiêng liêng
Giao thừa là thời khắc quan trọng nhất trong năm, khi năm cũ qua đi và Năm mới bắt đầu, là khoảnh khắc trời đất giao hòa, âm dương hòa hợp, mang nguồn năng lượng và sức sống mới. Lễ cúng Giao thừa thường được tiến hành đúng vào thời khắc quan trọng này với hai mâm lễ: một mâm cúng ngoài trời và một mâm cúng trong nhà.
Theo quan niệm dân gian, lễ cúng ngoài trời là để tiễn các vị thần cai quản năm cũ và đón các vị thần mới giáng trần. Mâm cúng trong nhà dành để kính cáo tổ tiên, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu.
Lễ cúng Giao thừa mang ý nghĩa cầu mong Năm mới mưa thuận gió hòa, gia đình khỏe mạnh, bình an, công việc hanh thông, may mắn. Đây là khoảnh khắc mang lại cảm xúc đặc biệt, ai cũng chờ mong mọi điều tốt đẹp nhất sẽ đến với bản thân và gia đình trong Năm mới.
Lễ cúng tân niên sáng mùng 1 Tết
Mùng 1 Tết là ngày đầu tiên của năm, có ý nghĩa quyết định đến vận khí của cả 364 ngày tiếp theo. Lễ cúng tân niên được thực hiện sáng sớm mùng 1 Tết, thể hiện lòng biết ơn, hiếu kính với ông bà, tổ tiên, mời các vị về sum họp, ban phước lành và cầu mong một Năm mới an khang, thịnh vượng, may mắn, bình an, mọi sự hanh thông, khởi đầu thuận lợi cho cả năm.
Các lễ vật dâng cúng, từ mâm ngũ quả đến mâm cỗ mặn, đều mang biểu tượng của sự sung túc, đủ đầy, ước mong một Năm mới bội thu, vạn sự hanh thông.
Sau lễ cúng, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, trao nhau những lời chúc an lành. Lễ cúng tân niên vì thế không chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là điểm khởi đầu cho chuỗi ngày vui Xuân, thăm hỏi, sum vầy.
Lễ cúng Chiêu điện và Tịch điện
Ít được nhắc đến hơn, nhưng lễ cúng Chiêu điện và Tịch điện vẫn tồn tại trong nếp sinh hoạt của nhiều gia đình Việt, đó là lễ cúng mời ông bà tổ tiên ăn cùng con cháu trong ngày Tết.
Chiêu điện và Tịch điện là lễ cúng cơm buổi sớm và buổi tối dâng lên tổ tiên. Tùy phong tục vùng miền, có nơi cúng Chiêu điện và Tịch điện vào ngày mùng 2 hoặc mùng 3 Tết, có nơi gộp chung với các lễ cúng khác trong dịp Tết, nhưng đều mang ý nghĩa trọn vẹn chu đáo, thể hiện rõ nét đạo lý “Uống nước nhớ nguồn,” sự gắn bó giữa các thế hệ trong gia đình, giữa người sống và người đã khuất.
Lễ cúng hóa vàng hết Tết, tiễn ông bà
Lễ cúng hóa vàng thường diễn ra từ mùng 3 đến mùng 7 Tết, khi tiệc Xuân đã mãn, con cháu lại sửa soạn cáo lễ để tiễn đưa Tổ tiên trở về âm cảnh. Nghi thức này được gọi là lễ hóa vàng nhằm dâng cúng lộ phí và vật dụng để Tổ tiên, ông bà trở về cõi xa.
Lễ hóa vàng cũng chính là lễ đón thần tài, tài lộc về với gia đình, hy vọng một năm làm ăn thuận lợi, hanh thông.
Sau khi cúng tạ thần linh, đưa tiễn ông bà về cõi âm, cũng là khép lại kỳ nghỉ Tết, mọi người trở lại với nhịp sống thường ngày, bước vào một năm làm việc mới với nhiều ước vọng tốt lành.
Giữ hồn Tết Việt
Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, cách thức cúng lễ có thể giản lược, nhưng ý nghĩa tinh thần của các lễ cúng trong dịp Tết Nguyên đán vẫn vẹn nguyên. Đó là sự tri ân, lòng thành và mong ước về một Năm mới an lành, hạnh phúc.
Giữ gìn những lễ cúng quan trọng không chỉ là giữ phong tục, mà còn là giữ lấy sợi dây kết nối giữa các thế hệ, giữa hôm qua và hôm nay - để Tết luôn là mùa của sum vầy và yêu thương./.