Đến với Huế vào những ngày Tết, du khách có thể bắt gặp những hội chơi đổ xăm hường trong các gia đình.
Đây là thú vui tao nhã, được người dân xứ Huế ưa chuộng trong những ngày Tết. Trò chơi này mang thêm phần thi vị cho hương vị Tết cổ truyền xứ Huế - nơi tiếng lách cách xúc xắc hòa quyện cùng tiếng cười vui vẻ, gợi nhớ về những ngày xuân xưa cũ đầy ý nghĩa.
Ngày nay, nghề làm xăm hường đang dần mai một tại Cố đô, duy chỉ có nghệ nhân Đặng Văn Tố vẫn đang cố gắng giữ gìn, ngày đêm chế tác xăm hường bằng thủ công, với mong muốn giữ hồn cốt, nét đẹp văn hóa của trò chơi cổ truyền này.
Trò chơi dân gian xuất phát từ cung đình
Nghệ nhân Đặng Văn Tố cho biết trò chơi đổ xăm hường xuất phát từ triều đại nhà Nguyễn, ban đầu được dùng làm trò tiêu khiển cho hoàng hậu, phi tần và cung nữ trong hoàng cung. Sau đó, trò chơi dần phát triển lan sang các vương phủ, quan phủ, rồi đến dân gian và tồn tại đến ngày nay.
Trò chơi lấy hình tượng của các cuộc thi khoa bảng thời phong kiến xưa, thể hiện tinh thần hiếu học và ước vọng vinh hiển của những sỹ tử gồm 3 cấp: Thi Hương (với danh hiệu Tú tài là thấp nhất), thi Hội, thi Đình (với danh hiệu cao nhất là Trạng nguyên).
Nghệ nhân Đặng Văn Tố cho hay vì xuất phát từ hoàng cung, nên người Huế chơi trò này rất thành thạo. Ngoài Huế, thì một số người dân ở Hội An, Đà Lạt... cũng có chơi.
Ông khẳng định: “Đây là trò chơi thuần Việt, do chính người Việt sáng tạo. Đồng thời, trò đổ xăm hường cũng là sản phẩm văn hóa cao cấp nhất trong các trò chơi dân gian. Trò chơi chủ yếu mang lại sự vui vẻ, tiêu khiển trong ngày Tết. Ngoài ra, nhiều người coi đổ xăm hường như là một cách bói vận may đầu năm mới. Những ai may mắn có được nhiều thẻ Trạng anh (Trạng nguyên) hay Trạng em (bảng Nhãn và thám hoa) thì cả năm ấy hứa hẹn hanh thông, công việc thuận buồm xuôi gió, sự nghiệp thăng tiến êm đẹp.”
Một bộ chơi xăm hường đầy đủ gồm: 6 hột xúc xắc, 63 thẻ xăm và một tô sứ sâu lòng (giúp gieo xúc xắc dễ dàng hơn, tránh bị bắn ra ngoài). Mỗi hột xúc xắc có 6 mặt, được đánh dấu bằng các chấm theo thứ tự nhất, nhị, tam, tứ, ngũ, lục.
Thẻ cao nhất trong bộ là thẻ Trạng nguyên (1 thẻ duy nhất), có giá trị 32 điểm. Muốn chơi giỏi, người chơi phải ghi nhớ 14 điều lệ của luật chơi gồm: nhất hường, nhị hường, tam hường, tứ hường, ngũ hường, lục phú hường, tứ tự, ngũ tử, phân song, nhất nhì xa, tứ ngũ thiên, cướp trạng, ngũ hường, cướp trạng, bán trạng.
Giữ gìn và phát huy nét văn hóa dân tộc
Hiện nay, ở Huế chỉ có ông Đặng Văn Tố (75 tuổi, trú tại phường Hương An, thành phố Huế) là nghệ nhân duy nhất chế tác thẻ xăm hường bằng xương.
Qua bao thăng trầm lịch sử, trò chơi đổ xăm hường từng thịnh hành từ cung đình triều Nguyễn đã dần mai một, ít người biết đến và gần như thất truyền. Dẫu vậy, với khát khao giữ gìn hồn cốt dân tộc cùng nét đẹp văn hóa truyền thống, nghệ nhân Tố đã gắn bó với nghề này gần 40 năm.
Mỗi dịp xuân về, ông vẫn lặng lẽ cần mẫn khắc từng thẻ xăm, để niềm vui xưa cũ tiếp tục vang vọng giữa Cố đô.
Nghệ nhân Đặng Văn Tố nhớ: “Ngày còn bé, tôi cùng đám bạn chơi đổ xăm hường bằng thẻ tre đơn sơ. Những gia đình khá giả hơn sẽ sở hữu bộ đồ chơi bằng gỗ. Các con số trên thẻ ban đầu chỉ được viết tay vụng về, sau mới chuyển sang in ấn. Trò chơi này rất được người Huế xưa ưa chuộng, chơi trong những ngày Tết, khi có đủ các thành viên gia đình sum vầy. Trò chơi mang lại sự vui vẻ, tạo không khí ấm áp lúc đoàn viên.”
“Tiếp nối nghề làm xăm hường, tôi đã học hỏi từ nhiều nghệ nhân xưa. Để các thẻ xăm hường thêm phần quý phái, sang trọng và có độ bền. Sau nhiều lần cải tiến, tôi đã chọn nguyên liệu là xương bò để chế tác, và mất 15 ngày mới làm xong bộ xăm hường 36 thẻ,” ông nói.
Theo nghệ nhân Đặng Văn Tố, làm thẻ xương bò có nhiều ưu điểm, nhưng khi xử lý phải rất kỳ công, trong đó người nghệ nhân phải mang xương bò nấu sôi để tan tủy hết, rồi ngâm với nước vôi từ 3-5 ngày (chất vôi sẽ khử mùi và nấm mốc, giúp thẻ có màu trắng tinh), sau đó cắt và mài ra hình dạng chiếc thẻ với kích thước tùy loại.
Qua quá trình làm thẻ xăm hường, nghệ nhân Tố đã tự chế tạo ra máy khắc phù hợp cho việc ngồi lâu, giúp khắc họa tỉ mỉ các họa tiết, chữ viết trên từng tấm thẻ. Sau khi hoàn thành khắc thẻ, ông tiếp tục khéo léo tô màu và phơi khô.
Mặc dù vất vả, ảnh hưởng đến sức khỏe, nhưng niềm tự hào về trò chơi dân gian quý tộc này luôn thôi thúc nghệ nhân Tố giữ nghề. Ông vui vẻ nói: “Tôi có tình yêu mãnh liệt với nghề chế tác xăm hường, với mong ước lưu giữ, bảo tồn trò chơi dân gian đổ xăm hường, cũng như góp phần giữ nét Huế trong ngày Tết. Nhờ sự hỗ trợ của truyền thông, nên ngày nay trò chơi này cũng được nhiều người biết đến, chơi thử. Một số người ở ngoại tỉnh, hay ở nước ngoài cũng có đặt nhiều bộ đổ xăm hường do tôi chế tác. Đặc biệt, nhiều bạn trẻ cũng đã từng đến cơ sở của tôi để trải nghiệm, tìm hiểu trò chơi này. Hy vọng, đây là tín hiệu đáng mừng để trò chơi này tiếp tục được gìn giữ, và phát huy giá trị văn hóa vốn có của nó.”
Chứng kiến cách làm các thẻ xăm hường, anh Hồ Ngọc Minh (du khách đến trải nghiệm nghề chế tác xăm hường) rất đỗi khâm phục về công sức của nghệ nhân khi làm ra sản phẩm truyền thống này.
Anh Minh chia sẻ: “Đây là một nghề truyền thống lâu đời xuất phát từ thời nhà Nguyễn. Tuy nhiên, hiện nay trước sự thay đổi của cuộc sống trong thời buổi hiện đại, trò chơi xăm hường này đang dần mai một, và giới trẻ càng ít biết đến. Tuy vậy, nghệ nhân Đặng Văn Tố vẫn giữ lửa nghề, kiên trì với nghề chế tác và nâng tầm thẻ xăm hường trở thành sản phẩm cao cấp. Với những giá trị văn hóa của trò chơi xăm hường mang lại cho đất Cố đô, mong rằng thành phố Huế quan tâm và tạo điều kiện hơn để cho nghệ nhân tiếp tục cống hiến với nghề”./.