Giữa nhịp sống hiện đại, nghề kéo lưới rùng vẫn được ngư dân vùng biển Mũi Né, Lâm Đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Không chỉ là phương thức khai thác hải sản ven bờ, nghề truyền thống này còn tạo sinh kế cho người dân, lưu giữ nét văn hóa lao động đặc trưng của cư dân miền biển và mở ra tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm.
Những bước chân lùi giữ nghề truyền thống
Khi bình minh vừa ló dạng, bãi biển phường Mũi Né đã rộn ràng tiếng gọi nhau của ngư dân. Từng tốp người mang lưới ra biển, chia nhau đứng ở hai đầu dây, bắt đầu kéo lưới vào bờ.
Dọc bãi biển từ Rạng đến Hòn Rơm, hơn chục lưới rùng hoạt động, tạo nên khung cảnh lao động nhộn nhịp, gắn bó lâu đời với đời sống người dân địa phương.
Theo ngư dân, kéo lưới rùng, còn gọi là kéo lưới quát, là nghề truyền thống có từ lâu đời ở Mũi Né. Nghề sử dụng ngư cụ tương đối thô sơ, chủ yếu khai thác hải sản tại các bãi biển gần bờ, có đáy cát và mực nước không quá sâu. Thời điểm thả lưới phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, con nước và thủy triều nhằm tăng khả năng khai thác.
Theo cách làm truyền thống, một người điều khiển thuyền thúng, đi ngược con nước và thả lưới thành vòng cung để vây cá gần bờ. Sau đó, hàng chục ngư dân chia thành hai nhóm, mỗi nhóm giữ một đầu dây, vừa kéo lưới vừa lùi dần trên bãi cát.
Khi lùi hết đoạn đường được phân công, họ lại tiến lên phía trước để tiếp tục kéo. Bởi vậy, nghề kéo lưới rùng còn được ví là nghề của những người đi giật lùi.
Điểm đặc trưng của nghề nằm ở sức mạnh tập thể và kỹ thuật phối hợp. Người kéo phải biết phân bổ sức lực, dùng thắt lưng và đôi chân trần bám chắc trên cát để giữ nhịp kéo đều đặn.
Sau khoảng một giờ, hai nhóm ngư dân dần tiến lại gần nhau, đưa phần lưới vây cá vào sát bờ. Mọi người tiếp tục xuống nước phối hợp thu lưới, đưa hải sản lên bãi và chuẩn bị cho mẻ kéo tiếp theo.
Sản phẩm thu được khá đa dạng, từ cá liệt, cá chỉ, cá bạc má đến tôm, mực và nhiều loại hải sản khác. Sau khi đưa lên bờ, hải sản được phân loại, bán trực tiếp cho người dân hoặc chuyển cho thương lái đưa đến các chợ truyền thống.
Những thao tác kéo lưới, thu cá, giũ lưới và chuẩn bị ngư cụ nối tiếp nhau tạo nên nhịp lao động đặc trưng của làng biển.
Tuy nhiên, phía sau khung cảnh bình dị ấy là công việc không ít nhọc nhằn. Công đoạn vất vả nhất là lúc bủa lưới và kéo phần đáy lưới vào gần bờ. Người làm nghề phải di chuyển liên tục, có khi lội xuống biển để phối hợp đưa lưới lên bãi. Khi biển êm, công việc thuận lợi hơn; còn lúc sóng to, gió lớn, sức lực bỏ ra nhiều hơn nhưng hiệu quả khai thác chưa chắc được bảo đảm.
Nghề thường bắt đầu từ khoảng 3-4 giờ sáng để đón con nước và kéo dài đến khoảng 10 giờ. Người tham gia cần có sức bền, sự kiên trì và khả năng phối hợp nhịp nhàng.
Qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm về thủy triều, thời tiết, cách thả lưới và tổ chức lực lượng được ngư dân truyền lại, góp phần duy trì nghề truyền thống và tạo nên bản sắc văn hóa lao động của cư dân miền biển.
Không chỉ hiện diện ở Mũi Né, nghề kéo lưới rùng còn được duy trì tại một số vùng biển khác của Lâm Đồng như Hòa Thắng, Liên Hương, Tuy Phong. Sự tiếp nối của nghề qua nhiều thế hệ cho thấy mối gắn bó giữa người dân với biển, đồng thời lưu giữ những tập quán lao động mang dấu ấn riêng của địa phương.
Sinh kế nhọc nhằn theo từng mẻ lưới
Đối với nhiều gia đình ven biển, kéo lưới rùng là một trong những nghề tạo thu nhập, giúp cải thiện đời sống và duy trì sự gắn bó với nghề biển.
Ưu điểm của nghề là có thể khai thác gần bờ, không đòi hỏi phương tiện hiện đại hay vốn đầu tư quá lớn như một số hình thức đánh bắt khác. Nghề không phân biệt tuổi tác hay giới tính, miễn người tham gia có đủ sức khỏe để đáp ứng yêu cầu công việc. Người dân có thể tham gia theo nhóm, cùng chia sẻ sức lao động và hưởng thành quả từ mỗi mẻ lưới.
Tuy nhiên, nguồn lợi thủy sản ven bờ hiện không còn dồi dào như trước. Nếu trước đây, mỗi mẻ lưới có thể thu được vài tấn cá thì hiện nay sản lượng đã giảm, dù vẫn có những ngày ngư dân đánh bắt được vài tấn hải sản.
Theo kinh nghiệm của những ngư dân đã gắn bó lâu năm với nghề, sản lượng khai thác phụ thuộc nhiều vào con nước, thủy triều và sự xuất hiện của các đàn cá nổi nên thu nhập không ổn định. Có ngày, ngư dân thu được nhiều hải sản, nhưng cũng có ngày sản lượng chỉ đủ cải thiện bữa ăn gia đình.
Sau khi trừ phần của chủ lưới, số tiền còn lại được chia cho những người tham gia. Thu nhập mỗi người có ngày chỉ vài chục nghìn đồng, có ngày đạt vài trăm nghìn đồng.
Đặc điểm này khiến nghề kéo lưới rùng khó trở thành nguồn thu ổn định quanh năm, nhất là khi nguồn lợi thủy sản ven bờ suy giảm và điều kiện thời tiết ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động khai thác.
Dù vậy, nghề vẫn có ý nghĩa đối với đời sống cộng đồng, bởi người tham gia không chỉ có thêm thu nhập mà còn duy trì thói quen lao động, rèn luyện sức khỏe và giữ mối liên hệ với biển.
Trong bối cảnh nguồn lợi thủy sản biến động, việc bảo tồn nghề kéo lưới rùng cần gắn với yêu cầu khai thác phù hợp, bảo vệ nguồn lợi ven bờ và đa dạng hóa sinh kế.
Bên cạnh hoạt động đánh bắt, giá trị văn hóa của nghề có thể trở thành nguồn lực để phát triển những dịch vụ bổ trợ, giúp người dân có thêm cơ hội tăng thu nhập mà không phụ thuộc hoàn toàn vào sản lượng hải sản mỗi ngày.
Giữ nghề truyền thống, mở hướng sinh kế từ du lịch
Cùng với sự phát triển của du lịch biển, nghề kéo lưới rùng tại Mũi Né đang dần trở thành một nét sinh hoạt đặc trưng thu hút du khách.
Thay vì chỉ tham quan cảnh quan, du khách có thể trực tiếp quan sát hoạt động đánh bắt, tìm hiểu cách ngư dân thả lưới, phối hợp kéo lưới và thu hoạch hải sản ngay trên bãi biển. Đây là trải nghiệm giúp kết nối du lịch với đời sống cộng đồng, đồng thời giới thiệu những giá trị văn hóa bản địa đến với du khách.
Việc tận mắt chứng kiến ngư dân kéo lưới và thu hoạch cá, mực tươi ngay trên bãi biển mang lại trải nghiệm thú vị. Qua hoạt động này, du khách có thêm hiểu biết về cuộc sống mưu sinh, tập quán lao động của người dân miền biển.
Từ sức hút đó, nghề kéo lưới rùng có thể được kết nối với các sản phẩm du lịch trải nghiệm tại địa phương. Các đơn vị lữ hành, cơ sở lưu trú và cộng đồng ngư dân có thể phối hợp xây dựng chương trình tham quan vào sáng sớm, giới thiệu quy trình kéo lưới, kể chuyện về lịch sử nghề, hướng dẫn du khách tìm hiểu các loại hải sản và trải nghiệm văn hóa sinh hoạt ven biển.
Hải sản sau khai thác cũng có thể được kết nối với dịch vụ ẩm thực địa phương, tạo thêm giá trị cho sản phẩm du lịch.
Để hướng đi này phát huy hiệu quả, cần bảo đảm hoạt động du lịch phù hợp với nhịp lao động thực tế của ngư dân, tránh gây ảnh hưởng đến quá trình khai thác.
Người dân cần được tham gia trực tiếp vào việc tổ chức và cung cấp dịch vụ, từ đó có thêm nguồn thu bên cạnh tiền công kéo lưới. Việc giới thiệu nghề cũng cần chú trọng tính chân thực, tránh biến hoạt động lao động truyền thống thành hình thức trình diễn đơn thuần.
Song song với phát triển du lịch, việc duy trì nghề đòi hỏi sự quan tâm đến bảo tồn nguồn lợi thủy sản và truyền dạy kinh nghiệm cho thế hệ trẻ. Địa phương có thể hỗ trợ quảng bá hình ảnh nghề kéo lưới rùng, kết nối với các tuyến tham quan làng chài, điểm du lịch ven biển và sản phẩm văn hóa đặc trưng.
Các hoạt động giới thiệu nghề cần đi cùng nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường biển, giữ gìn cảnh quan bãi biển và khai thác thủy sản có trách nhiệm.
Về lâu dài, phát triển nghề kéo lưới rùng không chỉ dừng ở việc duy trì một phương thức đánh bắt truyền thống mà còn hướng tới bảo tồn di sản văn hóa lao động, tạo thêm sinh kế và nâng cao giá trị du lịch địa phương.
Khi được tổ chức phù hợp, nghề có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi sản phẩm du lịch cộng đồng, giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống cư dân miền biển, đồng thời tạo điều kiện để người dân trực tiếp hưởng lợi từ những giá trị văn hóa mà mình gìn giữ.
Từ những bước chân lùi đều trên bãi cát đến niềm vui khi mẻ lưới được đưa lên bờ, nghề kéo lưới rùng vẫn là hình ảnh đặc trưng của nhiều vùng biển Lâm Đồng.
Việc kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với khai thác giá trị trải nghiệm du lịch sẽ góp phần duy trì bản sắc văn hóa địa phương, đa dạng hóa sinh kế và tạo thêm động lực phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững./.
Nghề cào chằng chằng - sinh kế bình dị của ngư dân Mũi Né
Theo ông Nguyễn Chín, chằng chằng xuất hiện quanh năm nhưng vào thời điểm này, nguồn lợi thường dồi dào hơn. Nhờ vậy, nhiều người tranh thủ ra biển cào bắt để cải thiện thu nhập.
