Sau gần 10 năm thi hành, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân.
Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ trong kỷ nguyên số, mô hình Tòa án nhân dân khu vực và chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung nhiều quy định nhằm nâng cao hiệu quả xét xử, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.
Thực tiễn đặt ra yêu cầu sửa đổi, bổ sung
Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 được đánh giá đã tạo bước tiến quan trọng trong thể chế hóa chủ trương cải cách tư pháp, tăng cường nguyên tắc tranh tụng và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.
Đây cũng là cơ sở pháp lý để các tòa án giải quyết khối lượng lớn tranh chấp phát sinh trong bối cảnh nền kinh tế phát triển và các giao dịch dân sự ngày càng đa dạng.
Tuy nhiên, nhiều quy định bộc lộ khoảng trống khi thực tiễn xuất hiện các loại tranh chấp mới liên quan đến giao dịch điện tử, dữ liệu số, tài sản số, trong khi việc xác định thẩm quyền, thu thập chứng cứ, tống đạt văn bản tố tụng và phối hợp giữa các cơ quan vẫn còn nhiều bất cập.
Tại hội thảo “10 năm thực thi Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và định hướng hoàn thiện” mới đây, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lê Vũ Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế-Luật (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng việc rà soát Bộ luật là cần thiết để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và sự phát triển của nền kinh tế.
Từ thực tiễn xét xử, ông Nguyễn Thành Vinh, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực 2 Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 đã góp phần nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án dân sự.
Tuy nhiên, việc triển khai mô hình Tòa án nhân dân khu vực từ ngày 1/7/2025, với thẩm quyền giải quyết sơ thẩm đối với hầu hết các loại vụ án, đòi hỏi nhiều quy định về thẩm quyền và trình tự tố tụng phải được điều chỉnh cho phù hợp.
Theo ông Nguyễn Thành Vinh, cần làm rõ các trường hợp Tòa án trực tiếp thu thập chứng cứ theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW, đồng thời giao nhiều hơn nghĩa vụ cung cấp chứng cứ cho các đương sự để Tòa án thực hiện đúng vai trò xét xử độc lập.
Cùng với đó, cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc cung cấp tài liệu theo yêu cầu của Tòa án, bổ sung chế tài đối với trường hợp chậm hoặc không thực hiện nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp.
Luật sư Nguyễn Tuyết Nhung, Công ty Luật Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Nhung Nguyễn, Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng những bất cập hiện nay thể hiện rõ tại các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, nơi số lượng vụ án dân sự và kinh doanh thương mại luôn ở mức cao.
Việc xác minh địa chỉ bị đơn, tống đạt văn bản tố tụng và yêu cầu bên thứ ba cung cấp chứng cứ vẫn là những nguyên nhân chính khiến nhiều vụ án kéo dài.
Luật sư Nguyễn Tuyết Nhung đề xuất sửa đổi, bổ sung Điều 106 theo hướng quy định thời hạn cụ thể và chế tài đủ mạnh đối với các cơ quan, tổ chức chậm cung cấp tài liệu; đồng thời ưu tiên áp dụng phương thức tống đạt điện tử thông qua tài khoản định danh đã được xác thực thay cho hình thức niêm yết thủ công. Việc cải cách thủ tục tống đạt và quy định rõ trách nhiệm cung cấp chứng cứ là điều kiện quan trọng để rút ngắn thời gian giải quyết các vụ án dân sự.
Hoàn thiện tố tụng trong môi trường số
Sự phát triển nhanh của công nghệ số cũng đặt ra nhiều thách thức đối với hoạt động tố tụng. Tranh chấp từ thương mại điện tử, giao dịch trực tuyến và dữ liệu số ngày càng gia tăng, trong khi cơ chế xác thực, bảo quản và sử dụng chứng cứ điện tử vẫn chưa đầy đủ.
Theo Luật sư Nguyễn Tuyết Nhung, việc xác minh tính xác thực của email, tin nhắn, dữ liệu trên các nền tảng số hay lịch sử giao dịch trực tuyến còn gặp nhiều khó khăn do chưa có quy trình giám định thống nhất.
Bên cạnh đó, Bộ luật cũng chưa có quy định riêng đối với các biện pháp khẩn cấp tạm thời trên môi trường số như phong tỏa tài khoản điện tử hoặc ngăn chặn việc chuyển dịch tài sản số.
Luật sư Nguyễn Tuyết Nhung kiến nghị bổ sung một chương về tố tụng trên môi trường số, luật hóa quy trình thu thập, bảo quản chứng cứ điện tử, đồng thời quy định rõ trách nhiệm cung cấp dữ liệu của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số và sàn thương mại điện tử. Đây sẽ là cơ sở để bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch trực tuyến và thúc đẩy phát triển kinh tế số.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thành Vinh cho rằng, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cần mở rộng việc ứng dụng công nghệ số trong hoạt động tố tụng. Tòa án cần được khai thác dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, dịch vụ công và các hệ thống thông tin của cơ quan nhà nước để phục vụ xác minh, thu thập chứng cứ, qua đó rút ngắn thời gian giải quyết vụ án.
Việc sử dụng chữ ký số, tài khoản định danh điện tử (VNeID) và tống đạt văn bản tố tụng trên môi trường số cần được luật hóa nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của hoạt động xét xử.
Theo các chuyên gia, việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 cũng cần tính đến yêu cầu vận hành của mô hình Tòa án nhân dân khu vực và chính quyền địa phương hai cấp.
Cùng với việc điều chỉnh quy định về thẩm quyền, cần xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu giữa Tòa án với các cơ quan quản lý về dân cư, đất đai, thuế và ngân hàng; đồng thời hoàn thiện quy định chuyển tiếp hồ sơ giữa các tòa án, mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn đối với những vụ việc có tình tiết đơn giản, chứng cứ rõ ràng.
Những kiến nghị từ thực tiễn xét xử và hoạt động hành nghề luật sư cho thấy việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự không chỉ nhằm khắc phục những bất cập sau gần 10 năm thi hành mà còn tạo nền tảng pháp lý cho một nền tư pháp hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và cải cách tư pháp trong giai đoạn phát triển mới của kỷ nguyên số./.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng luật pháp