Hơn sáu thập kỷ qua, giữa những cuộc đời mang nỗi đau da cam, ngọn lửa của niềm tin với họ chưa bao giờ tắt. Bằng nghị lực vượt lên nghịch cảnh cùng sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và những vòng tay sẻ chia của cộng đồng, nhiều nạn nhân da cam đã từng bước tìm lại niềm vui, khẳng định giá trị bản thân và viết tiếp những câu chuyện về hy vọng.
Vượt lên nghịch cảnh
Với nhiều học sinh và những người yêu sách, không gian đọc miễn phí mang tên “Hy vọng” do anh Đỗ Hà Cừ (sinh năm 1984, phường Trần Lãm, Hưng Yên) làm chủ nhiệm luôn là địa chỉ rất đặc biệt. Tới đây họ không chỉ được đọc những cuốn sách hay mà còn được trò chuyện với một tấm gương nghị lực, không ngừng vươn lên phía trước.
Là nạn nhân gián tiếp của chất độc da cam khi cha từng chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị, từ nhỏ anh Cừ đã bị liệt toàn thân, cơ thể co quắp. Hai bàn tay không thể cầm nắm, đôi chân không thể bước đi, việc giao tiếp với anh Cừ cũng gặp rất nhiều khó khăn.
Vừa là mẹ, vừa là cô giáo riêng của con, bà Nguyễn Thị Kim Sơn kiên nhẫn dạy con từng chữ theo cách rất đặc biệt. Mỗi lần dạy, bà lại viết vài chữ lên chiếc ghế đặt nghiêng cạnh nơi con nằm. Mỗi ngày vài chữ, dần dần cậu bé Đỗ Hà Cừ đã có thể đọc được sách dù việc phát âm rất khó khăn. Từ những mẩu truyện ngắn, anh Cừ đọc được những cuốn tiểu thuyết dài, rồi dần hình thành niềm đam mê với sách. Với anh, sách đã trở thành “đôi chân” đưa anh đi xa hơn giới hạn của cơ thể.
Dù chỉ có 1 ngón tay có thể cử động được nhưng anh Cừ vẫn cố gắng mỗi ngày. Anh tiếp cận với Internet, từ đó kết nối với nhiều tổ chức, cá nhân để vận động sách báo. Tháng 7/2015, Không gian đọc Hy vọng ra đời từ chính ước mơ của người thanh niên chưa một lần được đến trường.
Hơn mười năm qua, nơi đây đã trở thành địa chỉ quen thuộc của nhiều học sinh yêu sách trên địa bàn, đồng thời truyền cảm hứng để nhiều người khuyết tật khác mở những không gian đọc miễn phí, lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng.
Sau 5 năm trăn trở và nhờ mẹ viết lại những dòng bản thảo, năm 2024 cuốn tự truyện mang tên "Màu của hy vọng" của anh Đỗ Hà Cừ được xuất bản. Đến nay, cuốn sách đã được tái bản bốn lần, trở thành nguồn động viên đối với nhiều người đang đối mặt với nghịch cảnh.
Hiện nay, anh Cừ tiếp tục thực hiện dự án "Radio - Kể chuyện từ trái tim" trên nền tảng Youtube, là diễn đàn hữu ích của nhiều người khuyết tật trong và ngoài tỉnh. Nói về nghị lực của mình, anh Cừ chia sẻ: "Mỗi người sinh ra có một số phận khác nhau. Nếu mình khó khăn thì cũng chỉ nghĩ đó là thử thách cuộc đời dành cho mình. Điều quan trọng là phải vươn lên để chiến thắng."
Còn với ông Đỗ Đức Mạnh (70 tuổi, xã Nam Cường), nghị lực vươn lên được hun đúc từ bản lĩnh của một người lính. Ông chia sẻ: "Ngày ở chiến trường, đứng trước bom đạn còn không khuất phục thì bây giờ cũng không thể đầu hàng bệnh tật. Tôi may mắn hơn nhiều nạn nhân da cam khác vì vẫn còn sức khỏe để làm việc. Còn làm được ngày nào thì mình còn cố gắng ngày đó."
Với suy nghĩ đó, sau khi xuất ngũ trở về địa phương và trải qua nhiều vị trí công tác tại xã, năm 2002, ông Mạnh cùng vợ quyết định mở rộng quy mô đại lý cửa hàng phân phối thức ăn chăn nuôi thủy sản.
Từ những khó khăn của nạn nhân mang di chứng chất độc da cam, cơ sở của ông Mạnh đã trở thành địa chỉ uy tín trong cung ứng thức ăn chăn nuôi thủy sản tại địa phương. Mỗi năm, ông cung ứng từ 700 đến 1.200 tấn thức ăn cho tôm, doanh thu đạt trên 30 tỷ đồng.
"Điểm tựa" của niềm tin
Là nạn nhân thế hệ thứ hai bị ảnh hưởng bởi chất độc da cam, từ năm 14 tuổi, chị Nguyễn Thị Làn (thôn Văn Cẩm, xã Diên Hà) bắt đầu xuất hiện những biểu hiện rối loạn thần kinh. Có những đêm, chị đi lang thang khắp xóm, có khi chỉ ngồi nghịch nước đến sáng. Sau khi cha mẹ lần lượt qua đời, chị sống một mình, mọi sinh hoạt chủ yếu nhờ sự cưu mang của người em gái lấy chồng gần đó và tình thương của bà con lối xóm.
Năm 2026, từ sự kết nối của Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin tỉnh Hưng Yên cùng các nhà hảo tâm và sự chung sức của anh em họ hàng, căn nhà mới của chị Làn được hoàn thành, thay thế ngôi nhà cũ, xuống cấp nghiêm trọng.
Tháng 7/2026, căn nhà cấp 4 rộng khoảng 30 m² được hoàn thành trong niềm vui của người thân, hàng xóm và những người nhiều năm đồng hành cùng nạn nhân chất độc da cam.
Theo thống kê của Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin tỉnh Hưng Yên, sau sắp xếp đơn vị hành chính, trên địa bàn hiện có trên 22.000 nạn nhân chất độc da cam/dioxin, trong đó hơn 17.000 nạn nhân trực tiếp và trên 4.000 nạn nhân gián tiếp.
Thấu hiểu những nỗi đau nạn nhân da cam phải gánh chịu, những năm qua tỉnh Hưng Yên đã có nhiều chính sách quan tâm, chăm lo cho nạn nhân da cam, giúp họ phần nào vơi bớt khó khăn cả về thể chất lẫn tinh thần.
Bác sỹ Phạm Huy Kha, Trung tâm Tẩy độc da cam thuộc Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Hưng Yên cho biết, năm 2011, với sự hỗ trợ của Tổ chức Vì cuộc sống và nền giáo dục tốt đẹp hơn (Tổ chức ABLE) của Hoa Kỳ, Trung tâm trở thành đơn vị đầu tiên của Việt Nam triển khai chương trình tẩy độc cho nạn nhân chất độc da cam theo phương pháp Hubbard dựa trên cơ chế tuần hoàn và trao đổi chất của cơ thể.
Sau hơn 15 năm hoạt động, đến nay Trung tâm đã thực hiện trên 160 đợt tẩy độc với hàng nghìn lượt nạn nhân đã được điều trị, nhiều người cải thiện rõ rệt về sức khỏe, giảm các triệu chứng đau nhức, mất ngủ, mệt mỏi kéo dài, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống.
Theo bà Nguyễn Thúy Hoàn, Chủ tịch Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin tỉnh Hưng Yên, với sự đồng hành của nhiều tổ chức chính trị, các nhà hảo tâm và cộng đồng xã hội, thời gian qua Hội đã phối hợp tổ chức hiệu quả nhiều chương trình như: vận động Quỹ Vì nạn nhân chất độc da cam; tổ chức thăm hỏi, tặng quà nhân dịp lễ, Tết và Ngày Vì nạn nhân chất độc da cam Việt Nam (10/8); hỗ trợ xây mới, sửa chữa nhà ở; trao học bổng cho con, cháu nạn nhân; hỗ trợ sinh kế, khám chữa bệnh, phục hồi chức năng và cấp các dụng cụ trợ giúp cho nạn nhân có hoàn cảnh khó khăn.
Từ năm 2011 đến nay bình quân hằng năm Quỹ "Nạn nhân chất độc da cam" tỉnh Hưng Yên vận động ủng hộ được 2 tỷ đồng. Từ nguồn quỹ này, các cấp hội đã trợ cấp khó khăn, tặng quà, tặng nhà... cho hơn 200 nghìn lượt nạn nhân, xây mới, sửa chữa hàng trăm căn nhà tình nghĩa; tổ chức tẩy độc cho gần 4.000 nạn nhân chất độc da cam…
Đặc biệt, thực hiện Công văn số 270/TTg-KGVX của Thủ tướng Chính phủ về hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho con đẻ người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học, tỉnh Hưng Yên đã tổ chức rà soát đối tượng thụ hưởng.
Đến nay, bước đầu đã có 109 hộ đủ điều kiện được hỗ trợ xây mới hoặc sửa chữa nhà ở. Riêng Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin tỉnh đã vận động Công ty Tân Cảng Quốc tế Sài Gòn-Hải Phòng hỗ trợ 240 triệu đồng xây dựng ba căn nhà cho các gia đình nạn nhân gián tiếp, kịp bàn giao vào dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh-Liệt sỹ và 65 năm thảm họa da cam ở Việt Nam.
Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thúy Hoàn, hành trình chăm lo cho nạn nhân chất độc da cam vẫn còn nhiều trăn trở. Hiện nay, chính sách ưu đãi đã bao phủ đến thế hệ thứ hai là con của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học trong khi đó, thực tế đã xuất hiện không ít trường hợp thế hệ thứ ba, thậm chí thế hệ thứ tư có biểu hiện di chứng.
Dù Pháp lệnh ưu đãi người có công đã nhắc đến thế hệ này, nhưng đến nay vẫn chưa có tiêu chí xác định cụ thể đối tượng để làm cơ sở khảo sát, thống kê chuẩn xác cũng như thực thi chính sách. Việc sớm có chính sách rõ ràng cho các thế hệ này là mong muốn thiết tha của Hội nhằm đảm bảo quyền lợi cho những nạn nhân gián tiếp.
Không chỉ vậy, hiện nay hầu hết người chăm sóc nạn nhân gián tiếp là những người làm cha, làm mẹ - những người lính đã ở tuổi 70-80. Từ thực tế đó, bà Hoàn kiến nghị Nhà nước cần có chính sách khuyến khích xây dựng các trung tâm chăm sóc chuyên biệt dành riêng cho nạn nhân da cam gián tiếp. Đây không chỉ là nơi nuôi dưỡng, chăm sóc mà còn là "điểm tựa" tinh thần giúp những người cựu chiến binh có thể yên tâm khi con cái mình đã có Nhà nước và cộng đồng chăm lo.
65 năm đã trôi qua kể từ ngày quân đội Mỹ lần đầu rải chất độc hóa học xuống Việt Nam. Những cánh rừng bị hủy diệt năm nào đã hồi sinh nhưng trong nhiều mái nhà, nỗi đau da cam vẫn không gì có thể bù đắp. Xoa dịu nỗi đau da cam không chỉ là sự tri ân đối với những người đã cống hiến vì Tổ quốc, mà còn là hành trình nhân văn và trách nhiệm của cả cộng đồng để “không ai bị bỏ lại phía sau”./.
Mời độc giả theo dõi chùm bài tại đây:
Những vết thương không thể lành
Chùm bài khắc họa chân thực những số phận mang di chứng của chất độc da cam cũng như nghị lực của họ và sự chung sức, đồng hành của cộng đồng trong hành trình “không để ai bị bỏ lại phía sau.”
