Hà Giang - mảnh đất biên giới cực Bắc của Tổ quốc là nơi có Cột cờ Lũng Cúhiên ngang và Cao nguyên đá Đồng Văn với những dãy núi đá tai mèo trập trùng.
Nơi đây còn lưu giữ văn hóa truyền thống phong phú, đậm đà bản sắc dân tộccủa đồng bào 22 dân tộc.
Người Mông chiếm phần đông nhất trong số các dân tộc làm ăn sinh sống từ baođời nay trên vùng cao nguyên cực Bắc. Nói đến văn hóa của các dân tộc trên vùngcao nguyên đá, trước hết phải nói đến văn hóa người Mông. Nói đến văn hóa ngườiMông là nói đến kiến trúc ngôi nhà truyền thống, bởi đây là thước đo không chỉđánh giá sự giàu có, mà còn là căn cứ để xác định đâu là người Mông cư trú lâunhất vùng.
Theo ông Hùng Đình Quý (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch HàGiang) - người gắn bó suốt đời với các hoạt động nghiên cứu về dân tộc Mông, dântộc Mông ở Hà Giang có gần 200.000 người với hai nhóm chính là Mông trắng vàMông hoa, chiếm 31,5% dân số toàn tỉnh; sinh sống đông nhất ở 3 huyện Đồng Văn,Mèo Vạc và Quản Bạ.
Với môi trường sống ở trên các sườn núi cao, khí hậu lạnh khắc nghiệt, đã ảnhhưởng sâu sắc đến kiến trúc nhà ở của dân tộc này. Từ quan niệm sống, môi trườngđã hình thành nên nét độc đáo trong văn hóa kiến trúc của ngôi nhà trình tườngbằng đất, lợp ngói hay tranh là phù hợp nhất, với ưu điểm vừa giữ ấm về mùađông, mát mẻ trong mùa hè và lại có thể chống được kẻ gian, thú dữ.
Nét độc đáo trong kiến trúc ngôi nhà của người Mông tương đối thống nhất theomột khuôn mẫu, dù to hay nhỏ đều phải có ba gian hai cửa (gồm một cửa chính, mộtcửa phụ và tối thiểu là hai cửa sổ). Ngôi nhà có thể có một hoặc hai chái nhà,nhưng đều không liên quan trực tiếp đến ba gian nhà chính. Ba gian nhà chính củangười Mông được sắp xếp như sau: Gian bên trái dùng để đặt bếp nấu nướng vàbuồng ngủ của vợ chồng gia chủ; gian bên phải dùng để đặt bếp sưởi và giườngkhách; gian giữa thường rộng hơn hai gian bên và là gian để bàn thờ tổ tiên,đồng thời cũng là nơi tiếp khách, ăn uống của gia đình.
Trong gia đình người Mông, phòng ngủ của vợ chồng, con cái được bố trí riêng.Người Mông thường ngủ bằng phản gỗ hoặc giát bằng tre mai đập giập. Tập tục củangười Mông rất khắt khe, nơi ngủ của con, em dâu thì bố, anh chồng không đượcvào và ngược lại con, em dâu không được phép vào nơi ngủ của bố chồng, anhchồng. Nhà của người Mông bao giờ cũng có sàn gác để cất giữ đồ đạc, lương thực,thực phẩm; ngô, lúa, đậu tương khi thu hoạch về được cất lên gác, khói bếp sẽhạn chế được sâu mọt, ẩm mốc.
Ngoài ra, sàn gác còn có thể làm nơi ngủ mỗi khi nhà đông khách. Điều đặcbiệt là đàn bà, con gái không được phép ngủ trên gác. Bởi thế kể cả khi cha mẹchồng, con trai trong nhà đi vắng thì con dâu cũng không được lên gác; nếu muốnlấy vật gì trên gác cũng không được trèo thẳng lên mà chỉ được phép dứng ở bậcthang rồi lấy que khều.
Trong văn hóa truyền thống của dân tộc Mông, các ngôi nhà không được dính sátvào nhau, kể cả anh em ruột thịt. Người Mông quan niệm khi làm ma tươi cho ngườichết, người ta có tục lệ thổi khèn, kèn, tù và, vác nỏ đi vòng quanh nhà ba lầnđi, năm lượt về (đối với nam giới), năm lượt đi và bảy lượt về (đối với nữ giới)để xua đuổi các loại ma đói, ma yểu khỏi về quấy rầy người chết. Chính vì vậy,người Mông cho rằng nếu làm nhà dính vào nhau, khi nhà có tang ma sẽ không tiếnhành được nghi lễ trên thì coi như đám ma ấy không làm đúng luật lệ tổ tiên đãquy định, không đảm bảo cho người chết được yên ổn trong cõi vĩnh hằng.
Đồng bào dân tộc Mông rất chú trọng việc chọn đất làm nhà. Sau khi chọn được đấttốt, đất lành, người ta tiến hành san nền, kê móng, trình tường nhà. Công việctrình tường nhà được bà con dân tộc Mông tiến hành khá công phu với một số quyđịnh như người lạ không được vào khu vực nhà đang trình tường, nhất là phụ nữ.
Để trình tường nhà, bà con phải làm những chiếc khuôn gỗ có chiều dài 1,5m,rộng 0,45-0,5m. Khi trình tường, người ta đổ đất đầy khuôn gỗ, dùng những chiếcvồ nền chặt đất. Đất dùng để trình tường phải được loại bỏ sạch rễ cây, đá to,cỏ rác. Khi tiến hành trình tường, người ta huy động vài chục thanh niên traitráng trong làng đến giúp; cứ như vậy khuôn nọ nối tiếp khuôn kia cho đến khihoàn thành. Sau khi trình tường xong, gia chủ sẽ tiến hành chọn ngày tốt, hợpvới tuổi chủ nhà mới được vào rừng chặt hạ cây cột cái, cây đòn nóc.
Trước khi chặt cây phải thắp ba nén hương; tiếp đó, cắm ba tờ giấy bản vàogốc cây khấn thần rừng, thần cây cho xin cây gỗ về làm nhà. Họ quan niệm rằnglàm như thế thần cây, thần rừng không quở mắng và nhà cửa mới yên vui, mọi ngườikhỏe mạnh, ăn nên làm ra, gia đình hạnh phúc. Chọn được ngày chặt cây, cây cộtcái được gia chủ chặt xong đem thẳng từ rừng về, không được đặt xuống đất màphải đưa lên nóc ngay.
Đối với hai cây cột cái ở gian giữa và cây cái nóc (hay còn gọi là đòn nóc),người Mông coi hai cây cột cái là cột chủ đạo trong nhà thể hiện sự ngay thẳng,cứng cáp, vững vàng của chủ nhà, nên cây cột phải là một cây rừng không bị sâu,thối, cụt ngọn. Hai cây cột này còn có một vị trí rất quan trọng trong đời sốngtâm linh của người Mông.
Cửa chính ra vào nhà của người Mông cũng phải chọn gỗ tốt để làm. Cửa bao giờcũng được mở vào phía trong. Cửa không cài bằng then sắt mà phải cài bằng thengỗ. Người Mông quan niệm không sử dụng bản lề, then cửa bằng sắt là vì cửa mở rađóng vào được xem là lòng bụng con người, nếu dùng các vật dụng bằng sắt thì sẽlạnh, nên tất cả các ngôi nhà của người Mông luôn sử dụng sự mềm mại của câyrừng.
Một nét độc đáo nữa trong cấu trúc nhà truyền thống của người Mông là tất cả cácngôi nhà thường được xếp đá xung quanh vô cùng chắc chắn. Để có được hàng rào đáhoàn chỉnh bao quanh ngôi nhà và mảnh đất rộng chừng 200-300m2, gia chủ cùng vớingười thân phải mất hàng tháng trời nhặt những mảnh đá vỡ quanh nhà về xếp thànhhàng rào đá.
Những viên đá có kích cỡ khác nhau với nhiều góc cạnh được xếp lènvào nhau, tạo nên bức tường bao kiên cố, phẳng mà không cần sử dụng chất kếtdính nào. Chiếc cổng gỗ có mái và dán giấy đỏ xen giữa bờ rào đá trước nhà, đượcngười Mông trang điểm tạo nên vẻ ấm cúng giữa cái lạnh mùa đông ở Cao nguyên đá.
Người Mông làm nhà dựa lưng vào núi; mỗi bản thường có từ vài ba nóc nhà trởlên, có bản chỉ có một dòng họ hoặc nhiều dòng họ chung sống quây quần bên nhautrên một sườn núi. Đặc biệt, đối với người Mông, hầu như nhà nào cũng trồng mộtvài cây đào, cây mận, cây lê. Hình ảnh mùa xuân với hoa đào nở đỏ, hoa lê trắngbên những bức rào đá tựa như một bức tranh thiên nhiên hùng vĩ. Bên trong hàngrào đá là một đời sống sinh hoạt hết sức ấm cúng của các gia đình người Mông.
Trải qua hàng thế kỷ, người Mông trên Cao nguyên đá Đồng Văn ở Hà Giang ngày nayvẫn không ngừng sáng tạo để cải tiến ngôi nhà truyền thống của mình cho phù hợpvới điều kiện tự nhiên, cũng như trong sinh hoạt, lao động sản xuất mà vẫn khôngquên gìn giữ những nét đặc trưng truyền thống của dân tộc./.
Nơi đây còn lưu giữ văn hóa truyền thống phong phú, đậm đà bản sắc dân tộccủa đồng bào 22 dân tộc.
Người Mông chiếm phần đông nhất trong số các dân tộc làm ăn sinh sống từ baođời nay trên vùng cao nguyên cực Bắc. Nói đến văn hóa của các dân tộc trên vùngcao nguyên đá, trước hết phải nói đến văn hóa người Mông. Nói đến văn hóa ngườiMông là nói đến kiến trúc ngôi nhà truyền thống, bởi đây là thước đo không chỉđánh giá sự giàu có, mà còn là căn cứ để xác định đâu là người Mông cư trú lâunhất vùng.
Theo ông Hùng Đình Quý (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch HàGiang) - người gắn bó suốt đời với các hoạt động nghiên cứu về dân tộc Mông, dântộc Mông ở Hà Giang có gần 200.000 người với hai nhóm chính là Mông trắng vàMông hoa, chiếm 31,5% dân số toàn tỉnh; sinh sống đông nhất ở 3 huyện Đồng Văn,Mèo Vạc và Quản Bạ.
Với môi trường sống ở trên các sườn núi cao, khí hậu lạnh khắc nghiệt, đã ảnhhưởng sâu sắc đến kiến trúc nhà ở của dân tộc này. Từ quan niệm sống, môi trườngđã hình thành nên nét độc đáo trong văn hóa kiến trúc của ngôi nhà trình tườngbằng đất, lợp ngói hay tranh là phù hợp nhất, với ưu điểm vừa giữ ấm về mùađông, mát mẻ trong mùa hè và lại có thể chống được kẻ gian, thú dữ.
Nét độc đáo trong kiến trúc ngôi nhà của người Mông tương đối thống nhất theomột khuôn mẫu, dù to hay nhỏ đều phải có ba gian hai cửa (gồm một cửa chính, mộtcửa phụ và tối thiểu là hai cửa sổ). Ngôi nhà có thể có một hoặc hai chái nhà,nhưng đều không liên quan trực tiếp đến ba gian nhà chính. Ba gian nhà chính củangười Mông được sắp xếp như sau: Gian bên trái dùng để đặt bếp nấu nướng vàbuồng ngủ của vợ chồng gia chủ; gian bên phải dùng để đặt bếp sưởi và giườngkhách; gian giữa thường rộng hơn hai gian bên và là gian để bàn thờ tổ tiên,đồng thời cũng là nơi tiếp khách, ăn uống của gia đình.
Trong gia đình người Mông, phòng ngủ của vợ chồng, con cái được bố trí riêng.Người Mông thường ngủ bằng phản gỗ hoặc giát bằng tre mai đập giập. Tập tục củangười Mông rất khắt khe, nơi ngủ của con, em dâu thì bố, anh chồng không đượcvào và ngược lại con, em dâu không được phép vào nơi ngủ của bố chồng, anhchồng. Nhà của người Mông bao giờ cũng có sàn gác để cất giữ đồ đạc, lương thực,thực phẩm; ngô, lúa, đậu tương khi thu hoạch về được cất lên gác, khói bếp sẽhạn chế được sâu mọt, ẩm mốc.
Ngoài ra, sàn gác còn có thể làm nơi ngủ mỗi khi nhà đông khách. Điều đặcbiệt là đàn bà, con gái không được phép ngủ trên gác. Bởi thế kể cả khi cha mẹchồng, con trai trong nhà đi vắng thì con dâu cũng không được lên gác; nếu muốnlấy vật gì trên gác cũng không được trèo thẳng lên mà chỉ được phép dứng ở bậcthang rồi lấy que khều.
Trong văn hóa truyền thống của dân tộc Mông, các ngôi nhà không được dính sátvào nhau, kể cả anh em ruột thịt. Người Mông quan niệm khi làm ma tươi cho ngườichết, người ta có tục lệ thổi khèn, kèn, tù và, vác nỏ đi vòng quanh nhà ba lầnđi, năm lượt về (đối với nam giới), năm lượt đi và bảy lượt về (đối với nữ giới)để xua đuổi các loại ma đói, ma yểu khỏi về quấy rầy người chết. Chính vì vậy,người Mông cho rằng nếu làm nhà dính vào nhau, khi nhà có tang ma sẽ không tiếnhành được nghi lễ trên thì coi như đám ma ấy không làm đúng luật lệ tổ tiên đãquy định, không đảm bảo cho người chết được yên ổn trong cõi vĩnh hằng.
Đồng bào dân tộc Mông rất chú trọng việc chọn đất làm nhà. Sau khi chọn được đấttốt, đất lành, người ta tiến hành san nền, kê móng, trình tường nhà. Công việctrình tường nhà được bà con dân tộc Mông tiến hành khá công phu với một số quyđịnh như người lạ không được vào khu vực nhà đang trình tường, nhất là phụ nữ.
Để trình tường nhà, bà con phải làm những chiếc khuôn gỗ có chiều dài 1,5m,rộng 0,45-0,5m. Khi trình tường, người ta đổ đất đầy khuôn gỗ, dùng những chiếcvồ nền chặt đất. Đất dùng để trình tường phải được loại bỏ sạch rễ cây, đá to,cỏ rác. Khi tiến hành trình tường, người ta huy động vài chục thanh niên traitráng trong làng đến giúp; cứ như vậy khuôn nọ nối tiếp khuôn kia cho đến khihoàn thành. Sau khi trình tường xong, gia chủ sẽ tiến hành chọn ngày tốt, hợpvới tuổi chủ nhà mới được vào rừng chặt hạ cây cột cái, cây đòn nóc.
Trước khi chặt cây phải thắp ba nén hương; tiếp đó, cắm ba tờ giấy bản vàogốc cây khấn thần rừng, thần cây cho xin cây gỗ về làm nhà. Họ quan niệm rằnglàm như thế thần cây, thần rừng không quở mắng và nhà cửa mới yên vui, mọi ngườikhỏe mạnh, ăn nên làm ra, gia đình hạnh phúc. Chọn được ngày chặt cây, cây cộtcái được gia chủ chặt xong đem thẳng từ rừng về, không được đặt xuống đất màphải đưa lên nóc ngay.
Đối với hai cây cột cái ở gian giữa và cây cái nóc (hay còn gọi là đòn nóc),người Mông coi hai cây cột cái là cột chủ đạo trong nhà thể hiện sự ngay thẳng,cứng cáp, vững vàng của chủ nhà, nên cây cột phải là một cây rừng không bị sâu,thối, cụt ngọn. Hai cây cột này còn có một vị trí rất quan trọng trong đời sốngtâm linh của người Mông.
Cửa chính ra vào nhà của người Mông cũng phải chọn gỗ tốt để làm. Cửa bao giờcũng được mở vào phía trong. Cửa không cài bằng then sắt mà phải cài bằng thengỗ. Người Mông quan niệm không sử dụng bản lề, then cửa bằng sắt là vì cửa mở rađóng vào được xem là lòng bụng con người, nếu dùng các vật dụng bằng sắt thì sẽlạnh, nên tất cả các ngôi nhà của người Mông luôn sử dụng sự mềm mại của câyrừng.
Một nét độc đáo nữa trong cấu trúc nhà truyền thống của người Mông là tất cả cácngôi nhà thường được xếp đá xung quanh vô cùng chắc chắn. Để có được hàng rào đáhoàn chỉnh bao quanh ngôi nhà và mảnh đất rộng chừng 200-300m2, gia chủ cùng vớingười thân phải mất hàng tháng trời nhặt những mảnh đá vỡ quanh nhà về xếp thànhhàng rào đá.
Những viên đá có kích cỡ khác nhau với nhiều góc cạnh được xếp lènvào nhau, tạo nên bức tường bao kiên cố, phẳng mà không cần sử dụng chất kếtdính nào. Chiếc cổng gỗ có mái và dán giấy đỏ xen giữa bờ rào đá trước nhà, đượcngười Mông trang điểm tạo nên vẻ ấm cúng giữa cái lạnh mùa đông ở Cao nguyên đá.
Người Mông làm nhà dựa lưng vào núi; mỗi bản thường có từ vài ba nóc nhà trởlên, có bản chỉ có một dòng họ hoặc nhiều dòng họ chung sống quây quần bên nhautrên một sườn núi. Đặc biệt, đối với người Mông, hầu như nhà nào cũng trồng mộtvài cây đào, cây mận, cây lê. Hình ảnh mùa xuân với hoa đào nở đỏ, hoa lê trắngbên những bức rào đá tựa như một bức tranh thiên nhiên hùng vĩ. Bên trong hàngrào đá là một đời sống sinh hoạt hết sức ấm cúng của các gia đình người Mông.
Trải qua hàng thế kỷ, người Mông trên Cao nguyên đá Đồng Văn ở Hà Giang ngày nayvẫn không ngừng sáng tạo để cải tiến ngôi nhà truyền thống của mình cho phù hợpvới điều kiện tự nhiên, cũng như trong sinh hoạt, lao động sản xuất mà vẫn khôngquên gìn giữ những nét đặc trưng truyền thống của dân tộc./.
Minh Tâm (TTXVN)
