Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc trang bị kỹ năng sử dụng công nghệ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và nhận diện tin giả, lừa đảo trực tuyến đang trở thành nhu cầu thiết thực đối với người khuyết tật.
Thông qua nhiều mô hình hỗ trợ thiết thực, Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội đang từng bước giúp hội viên tiếp cận, làm chủ công nghệ, mở rộng cơ hội học tập, việc làm và hòa nhập cộng đồng.
Lan tỏa các mô hình hỗ trợ người khuyết tật làm chủ công nghệ số
Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội hiện có 46 tổ chức hội với hơn 18.000 hội viên cá nhân. Xác định công nghệ số là công cụ quan trọng thúc đẩy bình đẳng trong tiếp cận thông tin và cơ hội phát triển, Hội đã triển khai nhiều chương trình đào tạo, tập huấn kỹ năng số phù hợp với nhu cầu của từng nhóm người khuyết tật.
Đáng chú ý, Hội đã tổ chức các lớp đào tạo về phòng, chống lừa đảo trực tuyến cho hơn 1.000 thanh niên khuyết tật; phối hợp với Công an thành phố Hà Nội tuyên truyền, hướng dẫn hội viên nhận diện thủ đoạn lừa đảo, bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân, kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ trên mạng xã hội.
Một trong những mô hình tiêu biểu là không gian kết nối Happy IT, do Hội phối hợp với Công ty Remann xây dựng. Đến nay, mô hình đã đào tạo hơn 500 thanh niên khuyết tật sử dụng các công cụ số như ChatGPT, Canva, CapCut và Microsoft.
Thông qua hoạt động thực hành, học viên được tiếp cận các ứng dụng AI, thiết kế hình ảnh, sản xuất video và sáng tạo nội dung số, qua đó nâng cao kỹ năng nghề nghiệp, tìm kiếm cơ hội việc làm.
Bên cạnh đó, các tổ chức hội viên thường xuyên tổ chức tập huấn truyền thông, khuyến khích người khuyết tật chủ động xây dựng nội dung, chia sẻ câu chuyện và lan tỏa những hình ảnh tích cực về khả năng sáng tạo, đóng góp của người khuyết tật trong đời sống xã hội.
Theo ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội, việc ứng dụng AI và các nền tảng số phải đi đôi với trách nhiệm của người sử dụng. Người khuyết tật cần được trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin do AI tạo ra, nhận diện tin giả, hình ảnh, video giả mạo; đồng thời biết bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.
Không chỉ tập trung đào tạo kỹ năng sử dụng công nghệ, Hội còn thúc đẩy các sáng kiến ứng dụng chuyển đổi số để giải quyết những vấn đề cụ thể trong đời sống. Tiêu biểu là sáng kiến GPS - Sáng kiến dữ liệu về người khuyết tật trong giảm nhẹ rủi ro thiên tai.
Thông qua ứng dụng công nghệ GPS và thu thập dữ liệu, sáng kiến hỗ trợ xác định vị trí, nhận diện nhu cầu của người khuyết tật, phục vụ công tác lập kế hoạch, cảnh báo và tổ chức hỗ trợ khi thiên tai xảy ra. Đối với những người gặp khó khăn trong di chuyển hoặc tiếp cận thông tin, nguồn dữ liệu này giúp các cơ quan chức năng và lực lượng hỗ trợ xây dựng phương án sơ tán, cứu trợ phù hợp hơn với từng đối tượng.
Sáng kiến GPS đã được vinh danh tại Zero Project Award 2026, ghi nhận nỗ lực ứng dụng dữ liệu và công nghệ nhằm thúc đẩy hòa nhập, bảo đảm an toàn và nâng cao khả năng tiếp cận cho người khuyết tật.
Từ kỹ năng số đến khả năng tự bảo vệ trên không gian mạng
Tại cơ sở, nhiều nhóm bạn trẻ đang trực tiếp tham gia hướng dẫn người khuyết tật tiếp cận công nghệ, đặc biệt là kỹ năng sử dụng AI và phòng, chống lừa đảo trực tuyến.
Anh Hồ Minh Quang, Phó Chủ tịch Hội Người mù phường Ba Đình, thành phố Hà Nội cho biết, ý tưởng triển khai các dự án hỗ trợ kỹ năng số cho người khuyết tật bắt đầu từ năm 2023, khi anh vừa tốt nghiệp đại học và công tác tại Hội Người mù quận Ba Đình (nay là phường Ba Đình). Giai đoạn hậu COVID-19 cũng là lúc các thủ đoạn lừa đảo và thông tin giả mạo trên không gian mạng bắt đầu gia tăng mạnh mẽ.
Nhận thấy nhiều hội viên, phần lớn là người khiếm thị lớn tuổi, gặp khó khăn khi sử dụng thiết bị thông minh và nhận diện thông tin giả mạo, anh cùng các cộng sự đã xây dựng chương trình hướng dẫn kỹ năng sử dụng công nghệ kết hợp phòng, chống lừa đảo trực tuyến. "Ban đầu, nhóm chỉ tập trung hướng dẫn cách sử dụng điện thoại, máy tính cơ bản và cách nhận diện các hình thức lừa đảo cho khoảng 20-30 hội viên trong Hội," anh Quang chia sẻ.
Từ những lớp học ban đầu, nhóm Starlight với khoảng 15-16 thành viên, gồm cả người khuyết tật và không khuyết tật, từng bước mở rộng hoạt động. Năm 2025, từ thành công ban đầu dự án "Kỹ năng số và phòng, chống lừa đảo", nhóm tiếp tục triển khai các lớp chuyên sâu về ứng dụng AI và dự án "Trao quyền số", hướng dẫn người khuyết tật khai thác thông tin, sử dụng công nghệ an toàn.
Hoạt động tập huấn được mở rộng tới các Hội Người mù tại Hoàn Kiếm, Tây Hồ, Hoàng Mai và nhiều địa bàn khác trên địa bàn thành phố.
Theo anh Quang, việc hướng dẫn người khiếm thị sử dụng công nghệ đòi hỏi sự kiên trì, nhất là trong nhận diện thông tin thật, giả. Do không thể dựa vào các dấu hiệu trực quan như hình ảnh, biểu tượng xác minh, người khiếm thị chủ yếu tiếp nhận thông tin qua thính giác, tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng, lừa đảo.
Vì vậy, bên cạnh hướng dẫn sử dụng AI và các nguyên tắc bảo mật, nhóm đặc biệt lưu ý người học không cung cấp thông tin căn cước công dân, mật khẩu hay mã OTP cho các nền tảng không đáng tin cậy. Khi tiếp nhận thông tin đáng ngờ, cần giữ bình tĩnh, kiểm chứng từ nhiều nguồn và tìm kiếm sự hỗ trợ của cơ quan chức năng.
Những lớp học đã giúp nhiều người khuyết tật nâng cao khả năng tự bảo vệ trên môi trường mạng. Bạn Hoàng Thị Phương (22 tuổi) trú tại phường Ba Đình cho biết, sau khóa học, Phương biết cách nhận diện đường link lừa đảo, kiểm tra nguồn thông tin trước khi chia sẻ, thiết lập mật khẩu bảo vệ tài khoản và chặn những tài khoản có hành vi quấy rối, trang mạng có nội dung xấu.
"Việc phân biệt tin giả và tin thật hiện nay rất tinh vi, đặc biệt khi AI có thể tạo hình ảnh, video giả mạo giống người thật. Qua khóa học, em biết thêm cách kiểm chứng thông tin, báo cáo nội dung xấu và liên hệ đường dây nóng khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, giúp sử dụng Internet an toàn hơn," Phương chia sẻ.
Cùng quan điểm, anh Nguyễn Hữu Điệp, trú tại phường Phú Thượng cho rằng, các câu lạc bộ nâng cao kỹ năng số có ý nghĩa thiết thực đối với người khuyết tật. Anh mong muốn cơ quan chức năng tăng cường các chương trình đào tạo kỹ năng số, ứng dụng AI và phòng, chống lừa đảo trực tuyến; đồng thời bảo đảm cổng thông tin điện tử, dịch vụ công trực tuyến và các kênh cảnh báo có khả năng tiếp cận đối với những nhóm người khuyết tật khác nhau.
Thực tế cho thấy công nghệ có thể giúp người khuyết tật giảm bớt rào cản về di chuyển, giao tiếp và tiếp cận thông tin, mở rộng cơ hội học tập, làm việc từ xa và kết nối cộng đồng. Tuy nhiên, việc tiếp cận vẫn còn những hạn chế về thiết bị, chi phí, kỹ năng sử dụng và khả năng tương thích của một số nền tảng với công nghệ hỗ trợ.
Để khắc phục, những mô hình thiết thực như Happy IT cần tiếp tục nhân rộng, phát triển mạng lưới hướng dẫn viên số và tăng cường sự tham gia của người khuyết tật trong xây dựng, triển khai các chương trình đào tạo. Các doanh nghiệp công nghệ cũng cần chú trọng thiết kế sản phẩm dễ tiếp cận, bảo đảm quyền riêng tư và tăng cường giải pháp phát hiện hành vi lừa đảo, giả mạo bằng AI.
Hiệu quả chuyển đổi số cần được đánh giá không chỉ qua số lượng người tham gia tập huấn mà còn ở khả năng vận dụng vào thực tế, từ kiểm chứng thông tin, bảo vệ tài khoản đến sử dụng công nghệ phục vụ học tập và việc làm.
Từ những mô hình, sáng kiến đã triển khai, Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội hướng tới mục tiêu giúp hội viên không chỉ biết sử dụng công nghệ mà còn chủ động sáng tạo, tự bảo vệ mình và tham gia xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh. Qua đó, công nghệ thực sự trở thành cầu nối cơ hội, góp phần nâng cao tính độc lập và bảo đảm người khuyết tật tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội./.
Phổ biến kiến thức về phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng
Chiều 24/9, Hội Khuyến học tỉnh Lâm Đồng phối hợp với Phòng PA05 , Công an tỉnh tổ chức trao học bổng và tuyên truyền phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng cho học sinh.
